علی الزیدی هیچ سابقه سیاسی ندارد، هرگز در حوزه روابط بینالملل فعالیت نکرده و حتی در داخل کشور خودش هم چهرهای چندان شناختهشده نیست.
اما او اکنون بهعنوان نخستوزیر منتخب عراق با وظیفهای بسیار دشوار روبهروست: تشکیل دولت ائتلافی جدید در کشوری که درست در میانه جنگ میان ایالات متحده و ایران قرار گرفته است.
با وجود این، انتخاب الزیدی—یک تاجر ثروتمند که مالک یک شبکه تلویزیونی پرطرفدار است و قراردادهای سودآوری با دولت برای تأمین مواد غذایی دارد—توانسته بنبست چندماهه سیاسی را بشکند. نکته مهم دیگر این است که نامزدی او، دستکم در ابتدا، با مخالفتی از سوی دولت دونالد ترامپ مواجه نشده است.
رناد منصور، تحلیلگر عراق در اندیشکده چاتم هاوس، میگوید: «او حتی از تعریفهای معمول یک نامزد توافقی هم بسیار دور است. اولین فردی است که هیچ نقش سیاسی یا سابقه حکومتی ندارد. به همین دلیل بسیاری از انتخاب او شگفتزده شدهاند.»
در شرایطی که فشار آمریکا رو به افزایش است، انتخاب او از برخی جهات عجیب به نظر میرسد. الزیدی مالک «بانک اسلامی الجنوب» است؛ بانکی که تحت تحریمهای آمریکا قرار دارد. این بانک در سال ۲۰۲۴ بهدلیل اتهام پولشویی، بهویژه به نفع ایران و شبهنظامیان قدرتمند عراقی نزدیک به تهران، از دسترسی به دلار محروم شد.
با این حال، برخلاف بسیاری از نامزدهای دیگری که پس از انتخابات نوامبر مطرح شده بودند، الزیدی ۴۳ ساله روابط نسبتاً خوبی با طیفهای مختلف سیاسی عراق از جمله چهرههایی نزدیک به واشنگتن و تهران دارد.
به گفته منصور، هنوز مشخص نیست که او بتواند در مهلت ۳۰روزه تعیینشده، دولت تشکیل دهد یا نه.
اینکه چنین فردی از بیرون فضای سیاسی برای این سمت انتخاب شده، نشاندهنده بنبست جدی در بزرگترین ائتلاف سیاسی عراق یعنی «چارچوب هماهنگی» است؛ ائتلافی که نماینده اکثریت شیعه کشور محسوب میشود.
این وضعیت همچنین بازتابی از کشمکش گستردهتری است که عراق در آن گرفتار شده است.
از زمان حمله آمریکا در سال ۲۰۰۳، دولت مرکزی در بغداد همواره تلاش کرده میان منافع آمریکا و ایران، تعادل برقرار کند. اما این موازنه از اواخر فوریه، زمانی که آمریکا و اسرائیل به ایران حمله کردند، بیش از پیش شکننده شده و عراق را به یکی از میدانهای این جنگ تبدیل کرده است.
حتی پیش از جنگ، واشنگتن فشار خود بر بغداد را افزایش داده بود تا فعالیت شبهنظامیان نزدیک به ایران را محدود کند. پس از آغاز درگیری، بسیاری از این گروهها در حمایت از ایران وارد عمل شدند و با موشک و پهپاد به اهداف دیپلماتیک و نظامی آمریکا در عراق، همچنین به شرکای عراقی واشنگتن و حتی در مواردی به نیروهای نظامی عراق حمله کردند.
این شبهنظامیان شیعه که در ابتدا با حمایت ایران برای مقابله با اشغال آمریکا شکل گرفته بودند، پس از مشارکت در نبرد با گروه داعش در سال ۲۰۱۴ نفوذ بیشتری پیدا کردند. آنها از محبوبیت خود استفاده کردند تا وارد عرصه سیاست شوند، احزاب تشکیل دهند و کرسیهای پارلمان را به دست آورند و در این مسیر در اقتصاد و سیاست عراق تنیده شدند.
در دولت قبلی، برخی وزارتخانهها در اختیار شاخههای سیاسی این گروهها بود. در انتخابات نوامبر نیز، با وجود هشدارهای آمریکا مبنی بر عدم پذیرش نفوذ شبهنظامیان در دولت آینده، احزاب وابسته به آنها سهم بیشتری از کرسیهای پارلمان به دست آوردند.
با آغاز جنگ علیه ایران، اوضاع پیچیدهتر هم شد و حتی با وجود آتشبس نامحدود، همچنان تنشها ادامه دارد.
مقامات عراقی بهدلیل ناتوانی یا عدم تمایل در مهار حملات اخیر شبهنظامیان، تحت فشار شدید آمریکا قرار دارند. هفته گذشته، واشنگتن کمک مالی به نیروهای امنیتی عراق را تعلیق کرد و حتی جریان دلار به این کشور را کاهش داد.
با این حال، تنها یک روز پس از آنکه آمریکا برای اطلاعات درباره یکی از فرماندهان شبهنظامی که متهم به حمله به اهداف آمریکایی بود جایزه تعیین کرد، همان فرمانده در جلسه یکی از بلوکهای سیاسی برای انتخاب نخستوزیر دیده شد.
برخی مقامات عراقی تشکیل دولت را نوعی «سپر حفاظتی» میدانند.
غیث شعبان، نماینده پارلمان، میگوید: «ما در قلب طوفان زندگی میکنیم و بزرگترین نگرانی ما این است که عراق به میدان تسویهحسابها تبدیل شود.»
به گفته ویکتوریا تیلور، که پیشتر مسئول سیاستگذاری عراق در وزارت خارجه آمریکا بوده، احتمالاً واشنگتن با وجود تحریم بانک الزیدی، نامزدی او را میپذیرد.
او میگوید: «بهنظر میرسد آمریکا ترجیح میدهد هرچه زودتر دولت تشکیل شود.»
و اضافه میکند: «احتمالاً آنها این را فرصتی میبینند تا دولت جدید را برای مقابله جدیتر با شبهنظامیان تحت فشار بگذارند.»
سفارت آمریکا در بغداد از اظهار نظر درباره این انتخاب خودداری کرده است.
الزیدی علاوه بر فعالیت بانکی، مالک شبکه تلویزیونی پرمخاطب «دجله» نیز هست و قراردادهایی برای تأمین غذای ارتش عراق داشته است.
تحلیلگران عراقی میگویند او روابط نزدیکی با دو چهره بسیار قدرتمند در بزرگترین بلوک سیاسی عراق دارد: محمد شیاع السودانی، نخستوزیر کنونی، و فائق زیدان، رئیس شورای عالی قضایی که گفته میشود به واشنگتن نزدیک است.
با این حال، با وجود روابط گسترده، معیار اصلی قضاوت واشنگتن و تهران درباره او نحوه برخوردش با شبهنظامیان خواهد بود.
سرمد البیاتی، تحلیلگر سیاسی، میگوید: «او ناچار است با مسئله خلع سلاح و محدود کردن سلاح به دست دولت روبهرو شود و حتی با آن درگیر شود. این بزرگترین چالشی است که با آن مواجه خواهد شد.»
آشنایی با علی الزیدی؛ تاجر و نخستوزیر جدیدِ عراق
علی الزیدی، تاجر عراقی، روز دوشنبه پس از ماهها اختلاف میان گروههای سیاسی بر سر انتخاب نامزد نخستوزیری، از سوی ائتلاف شیعی «چارچوب هماهنگی» بهعنوان گزینه نهایی معرفی شد.
الزیدی که در آخرین لحظات بهعنوان یک گزینه مورد توافق مطرح شد، با بخش بزرگی از نخبگان سیاسی عراق—چه نزدیک به ایران و چه همسو با ایالات متحده—روابط خوبی دارد و انتظار میرود تجربه گستردهاش در حوزه کسبوکار را به دولت منتقل کند. شماری از سیاستمداران کرد و سنی نیز آمادگی خود را برای حمایت از او در تشکیل دولت اعلام کردهاند و به نظر میرسد دولت دونالد ترامپ هم نشانههایی از حمایت از این انتخاب نشان داده است.
ائتلاف «چارچوب هماهنگی» که مجموعهای از احزاب شیعه است، در ابتدا در ماه ژانویه نوری المالکی، نخستوزیر پیشین عراق، را نامزد کرده بود. اما او با مخالفت برخی رهبران سنی و شیعه و همچنین ایالات متحده روبهرو شد. دونالد ترامپ در همان زمان سیاستهای مالکی را «دیوانهوار» توصیف کرده و حتی تهدید کرده بود که حمایت آمریکا از عراق را قطع میکند.
ائتلاف چارچوب هماهنگی یکی از قدرتمندترین بلوکهای سیاسی عراق است که چهرههایی مانند نوری المالکی، نخستوزیر فعلی محمد شیاع السودانی، قیس خزعلی (رهبر گروه عصائب اهل الحق)، عمار حکیم و دیگران را دربرمیگیرد. این ائتلاف پس از انتخابات نوامبر به بزرگترین فراکسیون پارلمان تبدیل شد و حدود ۱۸۵ کرسی از مجموع ۳۲۹ کرسی را در اختیار دارد. طبق نظام سیاسی عراق، رئیسجمهور باید نامزد این فراکسیون را برای تشکیل دولت معرفی کند و سپس پارلمان با رأی دوسوم نمایندگان به کابینه رأی اعتماد دهد.
الزیدی کیست؟
علی الزیدی در سال ۱۹۸۶ در بغداد و در خانوادهای که اصالتا اهل استان ذیقار در جنوب عراق هستند، به دنیا آمد. او دارای مدرک کارشناسی ارشد در رشته بانکداری و مالی است و عضویت کانون وکلای عراق را نیز دارد.
او سابقه قابلتوجهی در حوزه تجارت دارد؛ از جمله مالک مجموعه فروشگاههای زنجیرهای «تعاون هایپرمارکت» در بغداد، شرکت هلدینگ «العویس» و شبکه رسانهای «دجله تیوی» است. همچنین بهنوشته نیویورک تایمز، او مالک «بانک اسلامی الجنوب»—یکی از بزرگترین بانکهای خصوصی عراق—محسوب میشود و پیشتر ریاست هیئتمدیره آن را بر عهده داشته است.
در اوایل سال ۲۰۲۴، بانک مرکزی عراق این بانک و هفت بانک دیگر را از انجام تراکنشهای دلاری محروم کرد؛ اقدامی که در چارچوب مقابله با پولشویی و استفاده غیرقانونی از دلار انجام شد. این تصمیم پس از سفر هیئتی از وزارت خزانهداری آمریکا به بغداد گرفته شد و هدف آن جلوگیری از انتقال غیرقانونی دلار از عراق به ایران بود. با این حال، منابع حقوقی به رسانهها گفتهاند که نه خود بانک الجنوب و نه الزیدی تحت تحریم آمریکا قرار ندارند و بررسیهای مستقل نیز هیچ مدرکی از انتقال مستقیم پول به افراد و گروه های خاص نشان نداده است.
الزیدی وابسته به هیچ حزب سیاسی نیست و به نظر میرسد هم از حمایت نوری المالکی و هم از پشتیبانی محمد شیاع السودانی برخوردار است
تلاش برای تشکیل دولت
الزیدی از روز سهشنبه رایزنیهای فشردهای را برای تشکیل دولت آغاز کرده است. او در بغداد با محمد شیاع السودانی دیدار کرد و با مسعود بارزانی، رهبر حزب دموکرات کردستان، نیز گفتوگوی تلفنی داشت.
چهرههای سیاسی مختلف از جمله قیس خزعلی و بافل طالبانی (رهبر اتحادیه میهنی کردستان) به او تبریک گفتهاند. محمد الحلبوسی، رئیس پارلمان و از چهرههای سنی، نیز از این انتخاب استقبال کرده است.
برای کسب رأی اعتماد، الزیدی به حدود ۲۲۰ رأی در پارلمان نیاز دارد؛ بنابراین ناچار است علاوه بر حامیان خود در ائتلاف چارچوب هماهنگی، حمایت سایر گروهها را نیز جلب کند. حزب تقدم (سنی) ۲۷ کرسی، حزب دموکرات کردستان ۲۶ کرسی و اتحادیه میهنی کردستان ۱۵ کرسی در اختیار دارند.
همچنین برخی مقامات خارجی از جمله نخستوزیر اردن و سفیر فرانسه در عراق به او تبریک گفتهاند. الزیدی با نخستوزیر و وزیر خارجه قطر نیز گفتوگو کرده است.
سفارت آمریکا در بغداد هم از معرفی او استقبال کرده و بر اهداف مشترک با مردم عراق، از جمله حفظ حاکمیت، تقویت امنیت و ایجاد آیندهای باثبات و شکوفا تأکید کرده است. با این حال، دونالد ترامپ هنوز شخصاً درباره الزیدی اظهار نظر نکرده است.
ادامه فشارهای آمریکا
در همین حال، ایالات متحده فشار خود بر عراق را در خصوص نفوذ گروههای شبهنظامی نزدیک به ایران افزایش داده است. وزارت خارجه آمریکا اعلام کرده تا ۱۰ میلیون دلار پاداش برای ارائه اطلاعات درباره حیدر الغراوی، رهبر گروه «حرکت انصارالله الاوفیاء»، در نظر گرفته است. پیشتر نیز برای اطلاعات درباره ابوعلاء الولایی، رهبر «کتائب سیدالشهداء»، پاداش مشابهی تعیین شده بود.
گروههای مسلح نزدیک به ایران که تحت عنوان «مقاومت اسلامی در عراق» فعالیت میکنند، از زمان آغاز جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران در ۲۸ فوریه، صدها حمله علیه اهداف آمریکایی در عراق و همچنین اهدافی در کشورهای خلیج فارس انجام دادهاند. در مقابل، ارتش آمریکا نیز مواضع این گروهها را هدف قرار داده و بنا به اعلام «حشد الشعبی»، حدود ۸۰ نفر از نیروهای این مجموعه کشته شدهاند.
«حشد الشعبی» که در سال ۲۰۱۴ برای مقابله با داعش تشکیل شد، شامل گروههای مختلفی است که برخی از آنها به ایران نزدیکاند، از جمله «کتائب حزبالله» که در فهرست گروههای تروریستی آمریکا قرار دارد. این نیروها در سال ۲۰۱۶ بهطور رسمی در ساختار نیروهای مسلح عراق ادغام شدند، اما در عمل همچنان استقلال قابلتوجهی دارند.
در همین زمینه، روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داده که دولت ترامپ از انتقال حدود ۵۰۰ میلیون دلار به عراق جلوگیری کرده تا بغداد را تحت فشار بگذارد و آن را به مهار یا انحلال گروههای مسلح نزدیک به ایران وادار کند. از آنجا که درآمدهای نفتی عراق در حسابی در بانک مرکزی آمریکا در نیویورک نگهداری میشود، واشنگتن تا حدی کنترل جریان دلار به این کشور را در اختیار دارد.
نظر شما