وقتی وسایل معمولی زندگی به اهداف راهبردی تبدیل میشوند، جنگ سایبری دیگر به زیرساختهای حیاتی محدود نمیماند. این جنگ حالا وارد زندگی روزمره مردم شده است.
سالهاست که دولتها خود را برای مقابله با حملات سایبری به شبکههای برق، فرودگاهها، سیستمهای مالی و شبکههای مخابراتی آماده میکنند. تصور رایج این بود که در جنگ سایبری، زیرساختهای اصلی و حیاتی کشورها هدف قرار میگیرند؛ همان تأسیساتی که چرخ زندگی و فعالیت یک کشور را به حرکت درمیآورند.
اما حملات اخیر به سامانههای سرمایشی فروشگاههای زنجیرهای در اروپا، احتمال نگرانکنندهتری را مطرح کرده است: میدان جدید جنگ سایبری ممکن است دیگر به زیرساختهای حیاتی به معنای سنتی آن محدود نباشد، بلکه هر یک از هزاران سامانه معمولی و روزمرهای را دربر بگیرد که زندگی جوامع امروزی به آنها وابسته است؛ سامانههایی که معمولاً کسی به آنها توجهی ندارد.
هدف این بار نه یک پایگاه نظامی بود، نه یک وزارتخانه و نه یک تأسیسات مهم انرژی. هدف، چیزی نبود جز یک یخچال معمولی! در فاصله چند هفته، فروشگاههای بزرگ در فرانسه، بلژیک، لوکزامبورگ و سوئد از اختلال در سامانههای سرمایشی خود خبر دادند. این اختلالها در پی حملات سایبری به وجود آمده بود که کنترل دمای یخچالها و فریزرها را مختل میکرد.
فریزرهایی که برای نگهداری مواد غذایی در دمای پایین طراحی شده بودند، ناگهان به عاملی برای فاسد شدن آنها تبدیل شدند. گزارشها حاکی است که در یکی از فروشگاههای سوئد، دمای فریزرها تا حدی بالا رفت که بیشتر به دمای پختوپز شباهت داشت تا نگهداری مواد غذایی در سرما!
در نگاه اول، ماجرا حتی مضحک به نظر میرسد؛ اما اهمیت واقعی آن دقیقاً در همین نکته نهفته است.
سیاستگذاران و دولتها دهههاست که میزان آسیبپذیری کشورها را با توجه به امنیت اهداف شناختهشدهای مانند بندرها، خطوط لوله، شبکههای ریلی، نیروگاهها و مراکز مخابراتی ارزیابی میکنند. اما جوامع امروزی بیش از پیش به لایه دیگری از زیرساختها وابسته شدهاند که توجه بسیار کمتری به آنها میشود. این سامانهها برق تولید نمیکنند، ارتشها را جابهجا نمیکنند و تراکنشهای مالی را انجام نمیدهند؛ بلکه بیسروصدا زندگی روزمره را سرپا نگه میدارند. از سامانههای خودکار انبارداری و شبکههای دیجیتال مدیریت موجودی کالا گرفته تا نرمافزارهای حملونقل و توزیع، انبارهای سرد و فناوریهای بههمپیوستهای که مواد غذایی را از تولیدکننده به دست مصرفکننده میرسانند.
یخچال فقط یکی از نشانههای این تحول است. مسئله اصلی، گسترش روزافزون بخشهایی از زندگی مدرن است که در معرض حملات سایبری قرار دارند. هر مرحله از پیشرفت اقتصادی، وابستگیهای تازهای به وجود آورده است. اقتصادهای صنعتی در قرن نوزدهم به راهآهن وابسته شدند؛ در قرن بیستم، نفت و برق به پایههای اصلی فعالیت اقتصادی تبدیل شدند و در قرن بیستویکم، نرمافزارها به یکی از مهمترین تکیهگاههای زندگی و اقتصاد بشر تبدیل شدهاند.
این وابستگی معمولاً نشانه پیشرفت فناوری تلقی میشود و از بسیاری جهات نیز چنین است. دیجیتالی شدن، بهرهوری را افزایش داده، هزینهها را کاهش داده، امکان نظارت دقیقتر را فراهم کرده و زنجیرههای تأمین را متحول ساخته است. اما مشکل اینجاست که افزایش بهرهوری لزوماً به معنای افزایش پایداری و مقاومت در برابر بحرانها نیست.
حملات اخیر به فروشگاههای اروپایی نمونه روشنی از این تناقض است. سامانههای سرمایشی این فروشگاهها صرفاً مجموعهای از دستگاههای خنککننده نبودند، بلکه بخشی از یک شبکه دیجیتال گستردهتر به شمار میرفتند که به نرمافزارهای مدیریتی، سامانههای نظارت و کنترل از راه دور، فناوریهای پیشبینی خرابی تجهیزات و خدمات ابری متصل بود.
این فناوریها میتوانند عملکرد دستگاهها را بهبود دهند و هزینههای اداره فروشگاهها را کاهش دهند؛ اما در عین حال، مسیرهای تازهای نیز برای نفوذ هکرها ایجاد میکنند.
در گذشته، یک فریزر به دلیل خرابی قطعات مکانیکی یا قطع برق از کار میافتاد؛ اما امروز ممکن است به این دلیل از کار بیفتد که فردی در هزاران کیلومتر دورتر، راه نفوذ به نرمافزار کنترل آن را پیدا کرده است.
خسارت چنین حملاتی نیز بسیار فراتر از دور ریختن مقداری مواد غذایی است. وقتی سامانههای سرمایشی در مقیاس گسترده از کار میافتند، کل زنجیره تأمین با مشکل مواجه میشود. مواد غذایی باید دور ریخته شوند، کالاهای جایگزین تهیه شوند و برنامههای حملونقل و توزیع از نو تنظیم شوند. هزینههای بیمه افزایش مییابد و منابعی که برای تولید، نگهداری و توزیع محصولات صرف شدهاند، هدر میروند.
در شرایطی که اقتصاد جهان از پیش با تورم و فشار فزاینده بر نظام تأمین مواد غذایی روبهروست، چنین خسارتهایی دیگر یک مشکل فنی ساده نیستند، بلکه به معنای تحمیل هزینههای اقتصادی سنگین و فرسایشی به جامعهاند.
اختلال در این شبکهها شاید شهرها را در خاموشی فرو نبرد، اما میتواند پیامدهای سیاسی مؤثرتری داشته باشد: ایجاد اختلال در زندگی روزمره، افزایش ضایعات، کمبود کالا، تشدید فشارهای تورمی و گسترش نگرانی در میان مردم.
اهمیت راهبردی این حملات نیز دقیقاً در همینجاست. هدف جنگهای سنتی، نابود کردن تواناییهای طرف مقابل است؛ اما جنگ سایبری مدرن بیش از پیش به دنبال تضعیف اعتماد و اطمینان مردم است. موثرترین حمله لزوماً حملهای نیست که بیشترین خسارت فیزیکی را به بار بیاورد. گاهی حملهای موفقتر است که بهتدریج این تصور را در میان شهروندان ایجاد کند که دیگر نمیتوان به سامانهها و امکاناتی که زندگی روزمرهشان به آنها وابسته است، اعتماد کرد.
اعتماد عمومی خود یک سرمایه اقتصادی است. وقتی اطمینان مردم به عملکرد سامانههای ضروری جامعه از بین برود، پیامدهای آن میتواند بسیار فراتر از هدف اولیه حمله گسترش پیدا کند.
از کار افتادن یک یخچال نمیتواند دولتی را سرنگون کند؛ اما هزاران نقطه آسیبپذیر در هزاران سامانه معمولی، ماجرای کاملاً متفاوتی است. این روند، پرسش ناخوشایندی را درباره مسیر پیشرفت فناوری مطرح میکند.
بیش از نیم قرن پیش، اقتصاددان بریتانیایی، ای. اف. شوماخر، در کتاب معروف خود «کوچک زیباست» استدلال کرد که ارزش یک فناوری را نباید صرفاً با میزان پیشرفته بودن آن سنجید، بلکه باید دید تا چه اندازه برای هدف موردنظر مناسب است. به اعتقاد او، بهترین فناوری لزوماً پیچیدهترین و پیشرفتهترین فناوری نیست؛ بلکه فناوریای است که بهتر از بقیه نیاز واقعی را برطرف کند.
این دیدگاه در عصر هوش مصنوعی بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.
بحثهای مربوط به هوش مصنوعی معمولاً بر سناریوهای بزرگی متمرکز است: سلاحهای خودمختار، خطر نابودی بشر، جایگزینی گسترده نیروی کار با ماشینها یا ظهور ماشینهایی با هوشی فراتر از انسان. اما شاید چالش فوریتر، بهمراتب سادهتر و در عین حال کمتر مورد توجه باشد.
جوامع امروزی تقریباً در تمام بخشهای زندگی اقتصادی، از فناوریهای متصل به اینترنت، سامانههای خودکار و ابزارهای هوشمند استفاده میکنند؛ بیآنکه همیشه این پرسش را مطرح کنند که آیا پیچیدهتر کردن این سامانهها واقعاً باعث افزایش کارایی و مقاومت آنها در برابر بحرانها میشود یا نه.
مسئله، خود هوش مصنوعی نیست. بدون تردید این فناوری میتواند پیشرفتهای بزرگی در پزشکی، تحقیقات علمی، حملونقل و مدیریت انرژی به وجود آورد. مشکل از جایی آغاز میشود که تصور کنیم هر سامانهای صرفاً به این دلیل که هوشمندتر شده، الزاماً بهتر هم عمل میکند.
مهمترین پرسشی که حملات سایبری به سامانههای سرمایشی فروشگاههای اروپا مطرح میکنند، این نیست که هکرها چگونه توانستهاند به یخچالها نفوذ کنند؛ بلکه این است که چرا جهانی ساختهایم که در آن، یخچالها هم به بخشی از میدان جنگ تبدیل شدهاند؟ زیرا وقتی وسایل معمولی زندگی به اهداف راهبردی تبدیل میشوند، جنگ سایبری دیگر به زیرساختهای حیاتی محدود نمیماند. این جنگ حالا وارد زندگی روزمره مردم شده است.
نقش ایران در تغییر ماهیت جنگهای سایبری
حملات سایبری به سیستمهای سرمایشی در فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی همچنان خبرساز است. کارشناسان هشدار میدهند که این حملات نشاندهنده تغییری مهم در ماهیت جنگهای سایبری است؛ تغییری که دامنه این جنگها را گسترش میدهد و میتواند خسارتهایی به بار بیاورد که جبران آنها دشوار باشد.
در این میان، ایران نخستین متهم این شکل جدید از جنگ سایبری است. فرانسه مدعی شده که ایران پشت «این اقدام بسیار خطرناک» قرار دارد. اما این ادعا تا چه اندازه درست است و چه شواهدی برای اثبات آن وجود دارد؟
فرانسه بر چه اساسی ایران را متهم میکند؟
در ۹ نوامبر ۲۰۲۶، ژان نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را مسئول حملات سایبری اخیر به سیستمهای سرمایشی فروشگاههای بزرگ این کشور دانست و تهدید کرد که تهران باید «با عواقب این اقدام روبهرو شود».
همزمان، دادستانی پاریس اعلام کرد که برای سه شهروند ایرانی که گمان میرود در این حملات دست داشتهاند، درخواست صدور حکم بازداشت بینالمللی کرده است. این افراد عبارتاند از حمیدرضا لشکریان، رئیس فرماندهی سایبری سپاه پاسداران، و دو فرمانده واحد «شهید کاوه» به نامهای رضا سالارفند و مهدی لشکریان.
دادستانی فرانسه همچنین اعلام کرد که پیگیری قضایی تنها به این سه نفر محدود نخواهد بود و هر شخص دیگری که بعداً ارتباطش با این حملات مشخص شود، تحت تعقیب قرار خواهد گرفت.
دادستانی فرانسه این حملات را به گروه «شهید کاوه» نسبت داده و این گروه را واحد تخصصی عملیات سایبری در مرکز الکترونیک و امنیت سایبری سپاه پاسداران معرفی کرده است.
به گفته بارو، سفیر ایران در پاریس نیز برای دریافت اعتراض رسمی و شدید فرانسه احضار شده است. وزیر خارجه فرانسه همچنین وعده داده که مسئولان این حمله با تحریمهای اروپایی روبهرو خواهند شد و فرانسه برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی، چه بهصورت علنی و چه محرمانه، هر اقدام لازم را انجام خواهد داد.
ماجرا به حمله سایبری شب ۱۱ و ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶ بازمیگردد که سیستمهای سرمایشی شمار زیادی از فروشگاههای فرانسه را مختل کرد. در پی این حمله، دمای یخچالها بهشدت افزایش یافت و حدود ۷۰۰ فروشگاه از مجموع ۱۰ هزار فروشگاه این کشور آسیب دیدند.
اما فرانسه بر چه اساسی ایران را مسئول این حمله میداند؛ حملهای که خسارت زیادی به مواد غذایی وارد کرد و به وقوع حدود ۲۰ آتشسوزی نیز انجامید؟
اتهام فرانسه در درجه نخست بر سه عامل استوار است: شیوه اجرای حمله که به گفته مقامهای فرانسوی با روشهای عملیاتی این واحد شباهت دارد؛ وجود زبان فارسی در زیرساختهای مورد استفاده در حمله؛ و شناسایی نشانیهای اینترنتی (IP) متعلق به دستگاههایی در ایران. این موارد را لور بیکو، دادستان پاریس، اعلام کرده است.
مرکز هماهنگی بحرانهای سایبری فرانسه (C4) نیز در بیانیهای به عامل چهارم اشاره کرده است: این حمله از روز بعد از وقوع، در پلتفرم تبلیغاتی (CyberbanNews) که به واحد «شهید کاوه» مرتبط است، بازتاب گستردهای داشته است.
اما آیا این شواهد برای متهم کردن ایران کافی است؟ به بیان دیگر، آیا نمیتوان این نشانهها را جعل کرد تا پای ایران به ماجرا باز شود؟
این پرسشی است که شماری از کاربران فرانسوی، غربی و عرب در شبکههای اجتماعی مطرح کردهاند. آنها در انتساب حمله به ایران تردید دارند و میپرسند چرا سیستمهای سرمایشی در اسرائیل یا آمریکا هدف قرار نگرفتهاند و حمله به فرانسه انجام شده است. برخی نیز احتمال دادهاند که این حمله بخشی از یک عملیات فریب اسرائیل باشد؛ عملیاتی با هدف کشاندن فرانسه به جنگ با ایران، پس از آنکه ائتلاف آمریکا و اسرائیل نتوانست از طریق حملات نظامی به اهداف خود دست پیدا کند.
این اظهارنظرها زمانی بیشتر مورد توجه قرار گرفت که فعالان اسرائیلی از این فرصت برای تکرار این ادعا استفاده کردند که «ایران دشمن مشترک اروپا و اسرائیل است». وزارت امور خارجه اسرائیل در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «هر کسی که تصور میکند ایران دیگر تهدیدی به شمار نمیرود، باید نگاه جدیتری به واقعیت داشته باشد. فرانسه سپاه پاسداران ایران را به انجام حملات سایبری گسترده علیه زیرساختهای خود متهم کرده است. همچنین هواپیماهای نظامی آمریکا به دلیل تهدیدهای ایران از پایگاههایشان در بریتانیا خارج شدهاند. تهدید ایران بسیار فراتر از خاورمیانه است. نادیده گرفتن این تهدید باعث از بین رفتن آن نمیشود، بلکه فقط شرایط را خطرناکتر میکند.»
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در نخستین واکنش رسمی به اتهام فرانسه، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «دولت فرانسه که حتی از اداره بحران یخچالها، چه رسد به اعتراضات مردم خود، ناتوان است، برای سرپوش گذاشتن بر ناتوانی و شکستش، دیگران را مقصر معرفی میکند.» او در ادامه افزود: «بله، ایران قدرتمند است؛ اما برخلاف فرانسه، قدرت خود را از طریق حمایت از کشتار مردم غزه یا بمباران مدارس و بیمارستانها به نمایش نمیگذارد.»
با این حال، روزنامهنگار حوزه فناوری روزنامه گاردین، دن میلمو، تأکید کرده است که هیچ مدرک معتبری وجود ندارد که ارتباط این حملات را با اسرائیل نشان دهد. او در عین حال به نکته دیگری اشاره میکند: «هکرهای ایرانی معمولاً عادت دارند پیامی از خود به جا بگذارند، اما این بار چنین پیامی وجود نداشت.»
میلمو همچنین یادآوری کرده که این حملات پس از چند اتفاق مشابه رخ دادهاند؛ از جمله حمله به فریزرهای صنعتی یک کارخانه تولید مواد غذایی در اسرائیل در مه ۲۰۲۶ و سپس موجی از خرابی فریزرها در پایگاههای نظامی آمریکا در اوت ۲۰۲۶ که به فاسد شدن مواد غذایی انجامید. اکنون این حوادث نیز مشکوک به حملات سایبری هستند.
با این حال، تاکنون هیچ مقام رسمی در آمریکا، فرانسه یا اتحادیه اروپا تأیید نکرده است که این حملات به یکدیگر مرتبط بودهاند. همچنین هیچیک از طرفهای رسمی، ایران را مسئول آن حوادث معرفی نکردهاند.
میلمو معتقد است حملات به سیستمهای سرمایشی بیش از آنکه به هوش مصنوعی مربوط باشند، ریشه در تحولات سیاسی و رقابتهای ژئوپلیتیکی دارند. او توضیح میدهد: «در نهایت، شناسایی نقاط ضعف سیستمهای سرمایشی و سوءاستفاده از آنها کار نسبتاً سادهای بود. اما ترکیب فناوریهای پیشرفته با روابط متشنج میان کشورهاست که چنین وضعیت نگرانکنندهای را به وجود آورده است.»
راف بیلینگ، کارشناس شرکت امنیت سایبری بریتانیایی سوفوس، نیز در گفتوگو با گاردین گفته است که سادگی نسبی این حمله با تواناییهای سایبری ایران همخوانی دارد. به گفته او، هکرها برای دسترسی به سیستمهای کنترل یخچالها از گذرواژههای پیشفرض استفاده کردهاند. او همچنین احتمال داده است که حملات به سیستمهای سرمایشی در فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی با یکدیگر مرتبط باشند.
به گفته بیلینگ، اگرچه حملات سایبری علیه کشورهای غربی معمولاً به چین، روسیه، ایران و کره شمالی نسبت داده میشوند، اما هدف ایران از چنین اقداماتی اغلب ارسال پیام هشدار به دشمنان است؛ به بیان دیگر، تهران از این طریق میکوشد نفوذ خود را در سطح بینالمللی گسترش دهد و نارضایتی سیاسی خود را از رقبای منطقهای و بینالمللی نشان دهد.
حملات مشابه در اروپا؛ این بار روسیه متهم است
نکته قابل توجه اینکه در اوایل همین ماه، حملات سایبری مشابهی به سیستمهای سرمایشی فروشگاههای مواد غذایی در دستکم ۹ کشور اروپایی گزارش شد. در پی این حملات، دمای یخچالها بهشدت افزایش یافت و صدها میلیون دلار مواد غذایی از بین رفت. اما این بار برخی تحقیقات رسانهای، دو گروه روسی به نامهای «نو نیم ۰۵۷ (۱۶)» و «زد-پنتست» را مستقیماً مسئول این حملات معرفی کردند. کرملین نیز هرگونه دخالت مسکو را رد کرد.
با این حال، شرکت فرانسوی امنیت سایبری «سکویا» این ادعاها را فاقد پشتوانه کافی دانست. به گفته این شرکت، دو گروه روسی یادشده عمدتاً به دستکاری سامانهها و سرقت گذرواژهها شناخته میشوند و سابقه مشخصی در نفوذ به تجهیزات صنعتی، خرابکاری فیزیکی یا دستکاری اطلاعات سامانههای صنعتی ندارند.
در فرانسه همچنین تلاش دیگری برای حمله سایبری به چند بانک خون صورت گرفت. هدف این بود که با دستکاری سیستمهای سرمایشی، دمای محل نگهداری خون بهشدت افزایش یابد؛ اما این حمله پیش از وارد آمدن خسارت خنثی شد. مقامهای فرانسوی همچنان در حال بررسی هویت عاملان این اقدام هستند.
حملات سایبری پیشین ایران در فرانسه
ایران پیش از این نیز به دست داشتن در حملات سایبری علیه فرانسه متهم شده بود. سازمانهای اطلاعاتی فرانسه از سال ۲۰۲۰ چندین عملیات منتسب به واحدی از ایران به نام «شهید شوشتری» را شناسایی کردهاند که هدف آنها بیثبات کردن این کشور عنوان شده است. این واحد در منابع مختلف با نامهای «ایلیانت» و «ایمننت پاسارگاد» نیز شناخته میشود.
مقامهای فرانسوی پیشتر به این نتیجه رسیده بودند که گروه «ایمننت پاسارگاد» در سال ۲۰۲۰ به وبسایت روزنامه شارلی ابدو نفوذ کرده است. این اقدام در واکنش به انتشار کاریکاتورهایی از پیامبر اسلام صورت گرفت.
در ژانویه ۲۰۲۳ نیز فروشگاه اینترنتی همین روزنامه هدف حمله سایبری قرار گرفت. در جریان این حمله، محتوای وبسایت تغییر کرد و اطلاعاتی از پایگاه دادههای روزنامهنگاری آن به بیرون درز کرد. این اتفاق همزمان با تصمیم شارلی ابدو برای انتشار آثار برگزیده یک مسابقه کاریکاتور درباره علی خامنهای، رهبر پیشین ایران، رخ داد.
در جریان آمادهسازی فرانسه برای برگزاری بازیهای المپیک ۲۰۲۴ نیز یک گروه دیگر مرتبط با همین واحد، یک شرکت فرانسوی فعال در زمینه مدیریت نمایشگرهای الکترونیکی را هدف قرار داد. هدف این حمله، دستکاری محتوای نمایشگرها و پخش تصاویر تبلیغاتی علیه ورزشکاران اسرائیلی بود، اما این عملیات پیش از اجرا خنثی شد.
واحد «شهید کاوه» چیست و چه فعالیتهایی دارد؟
بر اساس بررسیهای شرکت امنیت سایبری فرانسوی سکویا، واحد «شهید کاوه» در فضای مجازی از طریق چندین گروه و هویت مختلف فعالیت میکند. از شناختهشدهترین نامهای مرتبط با آن میتوان به «سایبر اونجرز» ، «سربازان سلیمان»، «مستر سول» و «سایبر اسناد فرانت» اشاره کرد. این واحد همچنین از یک رسانه اینترنتی به نام «سایبر بن نیوز» برای انتشار اخبار و مطالب خود استفاده میکند.
یکی از مهمترین حملاتی که این واحد از طریق گروه «سایبر اونجرز» مسئولیت آن را بر عهده گرفته، حمله به شرکت اسرائیلی «یونیترونیکس» (Unitronics) در نوامبر ۲۰۲۳ است. این شرکت در زمینه تولید تجهیزات کنترل صنعتی فعالیت میکند و محصولات آن در آمریکا و اروپا نیز مورد استفاده قرار میگیرند.
شرکت سکویا همچنین این گروه ایرانی را به اجرای حملات سایبری علیه زیرساختهای آب آمریکا متهم کرده است. از جمله این حملات میتوان به نفوذ به تأسیسات آب شهری در شهر آلیکیپا در ایالت پنسیلوانیا در اواخر سال ۲۰۲۳ و حمله هماهنگ به بیش از ۳۰ شبکه آبرسانی در ایالت مینهسوتا در ژوئیه ۲۰۲۶ اشاره کرد.
این واحد همچنین مسئولیت چندین حمله خرابکارانه گسترده علیه منافع اسرائیل و آمریکا را بر عهده گرفته است. این حملات تجهیزات کنترل صنعتی را هدف قرار دادهاند که از جمله آنها میتوان به حمله به تجهیزات سرمایشی در اسرائیل در ماههای مارس و آوریل سال جاری اشاره کرد؛ حملاتی که در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران انجام شدند.
بر اساس ارزیابی سازمانهای اطلاعاتی فرانسه، هدف اصلی این واحد از حمله به تجهیزات صنعتی، خرابکاری و از بین بردن زیرساختها و ذخایر است. این رویکرد با الگوی معمول حملات سایبری تفاوت دارد؛ حملاتی که اغلب با هدف سرقت اطلاعات، انتشار دادههای محرمانه یا درخواست باج انجام میشوند.
اتهام ایران چه پیامدهایی دارد؟
حملهای که وزیر امور خارجه فرانسه آن را از نظر گستردگی و شدت خرابکاری بیسابقه توصیف کرده و نخستین حمله سایبری گسترده با هدف تخریب در خاک فرانسه دانسته است، میتواند نقطه عطفی در تاریخ جنگهای سایبری باشد.
تا پیش از این، هدف اصلی بسیاری از حملات سایبری جاسوسی، سرقت اطلاعات و دسترسی به دادههای محرمانه بود؛ اما اکنون مهاجمان بهدنبال دستکاری تجهیزات و سامانههایی هستند که خدمات اساسی و روزمره مردم را تأمین میکنند.
این تحول به معنای تغییر ماهیت جنگ سایبری و گسترش دامنه آن است. از سوی دیگر، با توجه به احتمال ارتباط میان جبهههای مختلف درگیری، نمیتوان وقوع حملات گستردهتر و پیچیدهتری را در آینده منتفی دانست؛ حملاتی که ممکن است خسارتهای بسیار بیشتری به بار بیاورند.
این نگرانی با اظهارات توماس رینیه، سخنگوی کمیسیون اروپا، نیز همخوانی دارد. او تأکید کرده است که این حوادث اتفاقاتی جدا از یکدیگر نیستند و کشورهای اروپایی باید برای مقابله با چنین حملات سایبری، آمادگی و توان مقاومت جمعی خود را افزایش دهند.
از نظر سیاسی نیز متهم شدن سپاه پاسداران از سوی فرانسه میتواند زمینه را برای تشدید فشارهای اروپا علیه ایران فراهم کند. تحریمها ممکن است تنها یکی از ابزارهای این فشار باشند و اقدامات بازدارنده دیگری نیز در پی داشته باشند.
از نظر امنیتی، این تحولات راه را برای گسترش حملات خرابکارانه از راه دور باز میکند. در عرصه اقتصادی و انسانی نیز خطر بسیار جدی است؛ زیرا چنین حملاتی دیگر صرفاً اطلاعات و دادههای محرمانه را هدف نمیگیرند، بلکه میتوانند نیازهای اساسی مردم، از جمله آب، مواد غذایی و خون مورد نیاز برای نجات جان بیماران را به خطر بیندازند.
راهبرد جدید ایران در جنگ سایبری؛ ایجاد آشوب در دنیای واقعی
اپراتورهای ایستگاههای کوچک تصفیه و توزیع آب در شهرهای مختلف منطقه غرب آمریکا ناگهان دسترسی خود را به سامانههای کنترل از دست دادند. شبکههای رایانهای دو نفتکش حامل انرژی که عازم سواحل تگزاس بودند، هنگام عبور از اقیانوس اطلس هک شدند. در فروشگاههای مواد غذایی اروپا نیز دمای صدها یخچال از راه دور تا حدود ۴۹ درجه سانتیگراد بالا رفت و مواد غذایی داخل آنها در معرض فساد قرار گرفت.
از تابستان امسال تاکنون، سه حمله سایبری با پیامدهای ملموس در دنیای واقعی رخ داده که یک متهم اصلی برای همه آنها مطرح است: هکرهای ایرانی.
ایران سالها در مقایسه با قدرتهای سایبری مانند چین، روسیه و کره شمالی، تهدیدی درجه دوم به شمار میرفت؛ کشوری که توان فنی و راهبردی آن به پای این قدرتها نمیرسید. اما اکنون و در شرایطی که جنگ آمریکا با ایران همچنان ادامه دارد، تهران سطح تازهای از تهاجم سایبری را به نمایش گذاشته است؛ موضوعی که کارشناسان امنیت سایبری را نگران کرده و آنها را به این نتیجه رسانده که ایران به دشمنی خطرناکتر در فضای مجازی تبدیل شده است.
به گفته مقامهای سایبری و کارشناسان دفاعی، ایران دامنه اهداف خود را گسترش داده و به سمت حملاتی حرکت کرده است که میتوانند در دنیای واقعی خسارت و اختلال ایجاد کنند. این تغییر نشان میدهد که تهران هم در استفاده از ابزارهای جدیدی مانند هوش مصنوعی مهارت بیشتری پیدا کرده و هم آمادگی دارد این ابزارها را علیه طیف گستردهتری از اهداف به کار بگیرد.
یوسی کارادی، رئیس اداره ملی سایبری اسرائیل، در گفتوگو با روزنامه والاستریت ژورنال گفت: «ایران اکنون از جنگ قبلی درس میگیرد. من همیشه فرض را بر این میگذارم که دشمنم در جنگ بعدی، همان دشمن جنگ قبلی نخواهد بود؛ بلکه دشمنی قویتر و آمادهتر خواهد بود.»
ایران از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی توسعه توانمندیهای سایبری خود را آغاز کرد. در سالهای نخست، اسرائیل هدف اصلی حملات سایبری ایران بود و تهران در جریان این حملات، روشهای مختلف خود را آزمایش و تقویت میکرد.
بهتدریج دامنه اهداف ایران گسترش یافت و کشورهای رقیب در خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، نیز در فهرست اهداف قرار گرفتند. حملات سایبری در آمریکا هم عمدتاً دستگاههایی را هدف میگرفتند که ساخت اسرائیل بودند.
اما پس از آنکه ایران هدف حمله بدافزار «استاکسنت» قرار گرفت، برنامه سایبری خود را با سرعت بیشتری توسعه داد. این بدافزار را آمریکا و اسرائیل برای نفوذ به سامانههای کنترل سانتریفیوژهای هستهای ایران طراحی کرده بودند. استاکسنت با دستکاری فرمانهای این سامانهها، باعث شد سانتریفیوژها از کنترل خارج شوند و خود را تخریب کنند. این بدافزار در سال ۲۰۱۰ شناسایی شد و حمله با آن بهطور گسترده نخستین عملیات سایبری شناخته میشود که توانست به تخریب فیزیکی تجهیزات منجر شود.
بهجز چند مورد استثنایی، مانند حمله سال ۲۰۱۲ ایران با بدافزار «شمعون» که دهها هزار رایانه شرکت نفتی آرامکوی عربستان را از کار انداخت، بیشتر حملات سایبری منتسب به ایران در گذشته عملیات نسبتاً سادهای بودند؛ از جمله اقداماتی برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی.
گروههای هکری نزدیک به ایران به حملات موسوم به «هک و افشا» شهرت داشتند. آنها با نفوذ به سامانههای رایانهای، اطلاعات شخصی افراد را سرقت و سپس منتشر میکردند تا چهرههای شناختهشده یا نهادهای مختلف را تحت فشار قرار دهند. در سالهای اخیر نیز دوربینهای نظارتی متصل به اینترنت از اهداف این گروهها بودهاند.
اما به گفته مقامهای آمریکایی و اسرائیلی، ایران در سالهای اخیر تمرکز خود را بر دو روش سایبری قرار داده که میتوانند در کنار یکدیگر برای وارد کردن خسارت بیشتر به کار گرفته شوند.
روش نخست، پاک کردن اطلاعات رایانههاست؛ حملهای که در آن فایلهای ضروری برای فعالیت عادی رایانهها حذف میشوند و دستگاهها از کار میافتند. روش دوم، نفوذ به دستگاههایی به نام «کنترلگرهای منطقی برنامهپذیر» یا PLC است. این دستگاهها برای کنترل خودکار فرایندهای صنعتی به کار میروند و امروزه در بخشهای مختلفی مانند حملونقل، کارخانهها و شبکههای توزیع و جابهجایی کالا استفاده میشوند.
این کنترلگرها بخشی از سامانههای فناوری عملیاتی هستند؛ سامانههایی که فرمانهای صادرشده در فضای دیجیتال را به عملکرد تجهیزات واقعی در دنیای فیزیکی تبدیل میکنند. چراغهای راهنمایی، پمپهای فاضلاب و شبکههای برق از جمله زیرساختهایی هستند که به این فناوری وابستهاند. به بیان دیگر، این دستگاهها در بخشهای حیاتی زندگی روزمره و زیرساختهای هر کشور به کار گرفته شدهاند.
حمله استاکسنت نیز از همین نوع بود و با نفوذ به کنترلگرهای صنعتی، عملکرد فیزیکی تجهیزات هستهای ایران را مختل کرد.
نیکلاس اندرسن، سرپرست آژانس امنیت سایبری و امنیت زیرساختهای آمریکا، به والاستریت ژورنال گفت این دستگاهها بخشی از زیرساختهای حیاتی کشور هستند که بهویژه از سوی هکرهای وابسته به ایران در معرض تهدید قرار گرفتهاند.
به گفته سرگئی شیکویچ، مدیر بخش اطلاعات تهدیدات در شرکت امنیت سایبری اسرائیلی «چک پوینت»، این نوع حملات از چند سال پیش رایجتر شدهاند و تقریباً همیشه گروهی به نام «سایبر اونجرز» آنها را انجام میدهد. این گروه با نام «شهید کاوه» نیز شناخته میشود و زیرمجموعهای از فرماندهی سایبری ایران است.
در اواخر سال ۲۰۲۳، آژانس امنیت سایبری آمریکا اعلام کرد گروه سایبر اونجرز مسئول حمله به سامانههای ساخت شرکت اسرائیلی «یونیترونیکس» بوده است. این سامانهها در مدیریت شبکههای آب آمریکا مورد استفاده قرار میگیرند.
این آژانس در اوایل سال جاری نیز درباره احتمال حملات بیشتر هکرهای ایرانی هشدار داده بود. این هشدار تنها چند روز پیش از آن بهروزرسانی شد که سامانههای آب در دستکم هفت ایالت آمریکا هدف حمله سایبری قرار گرفتند.
در ماه سپتامبر نیز مقامهای آمریکایی اعلام کردند در حال بررسی احتمال دست داشتن ایران در حمله سایبری به دو نفتکش حامل انرژی هستند که عازم سواحل تگزاس بودند.
مقامهای آمریکایی و فرانسوی همچنین احتمال میدهند هکرهای ایرانی در حملات اخیر به زیرساختهای نگهداری مواد غذایی در اروپا نقش داشته باشند. این حملات به سامانههای سردخانهای در فرانسه و برخی مناطق دیگر آسیب زدند و باعث بروز آتشسوزی و فاسد شدن مواد غذایی شدند. هکرها در طول شب، از راه دور دمای یخچالها را بهشدت بالا برده بودند.
بسیاری از اهداف این حملات، فروشگاههای مواد غذایی در شهرهای کوچک و مناطق روستایی بودند؛ مناطقی که به گفته کارشناسان، ممکن است حفاظت سایبری ضعیفتری نسبت به شهرهای بزرگ داشته باشند و نفوذ به سامانههای آنها آسانتر باشد.
اندرسن در حاشیه کنفرانس «هفته سایبری» در تلآویو گفت: «این نمونه خوبی است تا مردم بتوانند ببینند حملات سایبری چگونه میتوانند زندگی روزمره آنها را تحت تأثیر قرار دهند.»
ایران که خود بارها هدف حملات سایبری قرار گرفته، انجام حملات در کشورهای دیگر را رد کرده است. محمد امیننژاد، سفیر ایران در فرانسه، به والاستریت ژورنال گفت اگر تهران چنین توانمندیهایی داشت، از آنها علیه اروپا استفاده نمیکرد، بلکه آمریکا یا اسرائیل را هدف قرار میداد. او به این ترتیب، احتمال دست داشتن کشور دیگری در این حملات را مطرح کرد.
چهار کشور اصلی که در جهان به انجام حملات سایبری تهاجمی شناخته میشوند، یعنی چین، روسیه، ایران و کره شمالی، هر کدام معمولاً روش و هدف متفاوتی دارند. چین بیشتر بهصورت پنهانی عمل میکند و تمرکز اصلی آن بر جاسوسی و نفوذ به زیرساختهای حیاتی کشورهاست تا در صورت بروز درگیریهای آینده، از قبل به سامانههای حساس آنها دسترسی داشته باشد.
روسیه معمولاً به دنبال ایجاد آشوب و اختلال فیزیکی است و از حملات سایبری در کنار عملیات نظامی خود استفاده میکند. کره شمالی نیز بیشتر از حملات سایبری برای کسب درآمد، سرقت پول و اخاذی استفاده میکند.
اما شالِو هولیو، مدیرعامل شرکت امنیت سایبری اسرائیلی «دریم»، میگوید ایران در این زمینه رفتار متفاوتی دارد: «ایران از این نظر بازیگر عجیبی است، چون هر کاری از دستش بر بیاید انجام میدهد.»
به گفته او، توانمندیهای سایبری ایران در حال گسترش است. با فراگیر شدن ابزارهای هوش مصنوعی، هکرهای ایرانی نیز یاد گرفتهاند چگونه از این فناوری برای انجام حملات گستردهتر و سریعتر استفاده کنند. هولیو میگوید ایران در گذشته بیشتر از هوش مصنوعی برای تقویت روشهای فریب افراد و دسترسی به اطلاعات آنها استفاده میکرد، اما اکنون از این فناوری برای بررسی کدهای رایانهای و یافتن آسیبپذیریهای امنیتی ناشناخته نیز بهره میگیرد.
این آسیبپذیریها که به آنها «حفرههای امنیتی روز صفر» گفته میشود، نقاط ضعفی هستند که سازندگان نرمافزار هنوز از وجودشان آگاه نیستند یا برای رفع آنها راهحلی ارائه نکردهاند. هکرها همچنین با استفاده از هوش مصنوعی میتوانند تغییرات و اصلاحات امنیتی نرمافزارها را بررسی و نقاط ضعف احتمالی آنها را شناسایی کنند؛ در نتیجه، پیش از آنکه کاربران فرصت رفع مشکل را پیدا کنند، راه نفوذ به سامانهها را به دست میآورند.
هولیو میگوید: «آنها تلاش میکنند خود را بهعنوان یک بازیگر تهدیدکننده در سطح جهان مطرح کنند.»
کارشناسان امنیت سایبری معتقدند توان فنی ایران همچنان از چین و روسیه عقبتر است، اما تمایل این کشور به ایجاد اختلال و وارد کردن خسارت گسترده، آن را به تهدیدی جدی تبدیل میکند. مارک مونتگمری، دریادار بازنشسته و کارشناس تهدیدات سایبری در بنیاد دفاع از دموکراسیها، اندیشکدهای در واشنگتن که مواضع انتقادی شدیدی در قبال ایران دارد، گفت: «اکنون باید نگران یک کشور دیگر و یک تهدید جدید نیز باشیم.»
او افزود: «حملات سایبری اکنون میتوانند پیامدهایی به دنبال داشته باشند که پیشتر کمتر شاهد آن بودهایم. یک کد مخرب رایانهای میتواند به اندازه یک بمب خسارت و اختلال ایجاد کند.»
شیکویچ از شرکت چک پوینت نیز معتقد است ایران ممکن است بهتدریج اهداف خود را از اسرائیل به آمریکا و اروپا تغییر دهد؛ زیرا حمله به این مناطق میتواند خسارت بیشتری به بار آورد و در عین حال، زیرساختهای آنها در برابر چنین حملاتی آسیبپذیرتر باشد. او گفت: «از نظر فناوری، ایران قطعاً در سطح روسیه یا چین نیست؛ اما در مقایسه با آنها تهاجمیتر و بیپرواتر عمل میکند.»


دیدگاه خوانندگان