ماه گذشته درباره برخی پیوندهای نگرانکننده میان جنگهای اوکراین و ایران و همچنین احتمال شکلگیری یک درگیری خطرناک برای آمریکا که از اوراسیا تا خاورمیانه امتداد پیدا کند، نوشتم.
اما تحولات این آخر هفته، این نگرانی را وارد مرحله تازهای کرد؛ بهگونهای که این دو جنگ عملاً در حال همگرا شدن و تبدیل شدن به یک بحران گسترده برای آمریکا در سراسر اوراسیا و خاورمیانه هستند.
روز شنبه، اوکراین اعلام کرد کشتیهایی را در دریای خزر هدف قرار داده که در حال انتقال محمولههای نظامی مرتبط با ایران بودهاند. یک روز بعد، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، اعلام کرد که اوکراین در واقع یک کشتی تجاری ایرانی را هدف قرار داده و در نتیجه آن، یک ملوان کشته شده است. عراقچی و دیگر مقامهای ارشد ایران هشدار دادند که این حمله بیپاسخ نخواهد ماند.
در حال حاضر، ایران واکنش خود را از مسیر دیپلماسی آغاز کرده و دیپلمات اوکراینی مستقر در تهران را احضار نموده است. اما الی گرانمایه، کارشناس ایران در شورای اروپایی روابط خارجی، معتقد است که احتمال پاسخ نظامی نیز وجود دارد. او به نشریه The American Conservative گفت: «اوکراین از خطوط قرمز عبور کرده و بدون تردید، رهبری جدید ایران که آمادگی بیشتری برای پذیرش ریسک دارد، مستقیماً علیه اوکراین واکنش نشان خواهد داد.»
در چنین شرایطی شاید هیچ فرد عاقلی نخواهد داغترین جنگهای جهان به یک درگیری بین المللی تبدیل شوند. با این حال، برخی رهبران جهان از افزایش تنشها سود میبرند.
رئیسجمهور اوکراین، ولادیمیر زلنسکی، آشکارترین نمونه است و احتمالاً تصادفی نیست که این حمله را درست پیش از سفر برنامهریزیشده خود به کاخ سفید، انجام داده است. زلنسکی تاکنون در جلب حمایت دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، که سیاستمداری عملگراست و چندان تحت تأثیر شعارهای آرمانگرایانه درباره دفاع از دموکراسی در جهان قرار نمیگیرد، موفق نبوده است.
ممکن است کشتیهایی که اوکراین هدف قرار داده، در حال انتقال سلاح از ایران به روسیه بوده باشند، اما زلنسکی این تصور را ایجاد کرده که موضوع متفاوت است و کشتی ها از روسیه به ایران سلاح می بردند. به این ترتیب، او از یک فرصت نادر استفاده کرد تا نشان دهد همکاری واشنگتن با کییف چه منافعی برای آمریکا دارد. سپس تنها چند ساعت بعد، فرصت دیگری در همین راستا ایجاد نمود. اندکی پس از اعلام حمله در دریای خزر، زلنسکی گفت اطلاعات دستگاههای اطلاعاتی اوکراین نشان میدهد که روسیه به ایران برای هدف قرار دادن پایگاههای آمریکا در خاورمیانه کمک کرده است.
تریتا پارسی، معاون اجرایی مؤسسه کوئینسی، روز دوشنبه هشدار داد که زلنسکی در تلاش است دو جنگ را به هم «پیوند بزند» تا آمریکا را به یک طرف مستقیم در جنگ اوکراین تبدیل کند. هرچند این ادعا تند به نظر میرسد، اما چندان هم دور از واقعیت نیست. پارسی یادآور شد که زلنسکی از همان آغاز جنگ روسیه و اوکراین در اوایل سال ۲۰۲۲، همواره تلاش کرده آمریکا را بیش از پیش وارد این جنگ کند.
اکنون نیز به نظر میرسد زمان مناسبی برای تشدید این تلاشها باشد. با وجود تمام صحبتهایی که اخیراً درباره تغییر روند جنگ به سود اوکراین مطرح شده، این کشور همچنان زیر حملات شدید هوایی روسیه قرار دارد و درگیر جنگی فرسایشی با رقیبی است که از نظر جمعیت و توان نظامی بسیار بزرگتر است. زلنسکی روز دوشنبه گفت ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، «آماده پایان دادن به این جنگ نیست» و ممکن است پس از انتخابات پارلمانی ماه سپتامبر، صدها هزار نیروی جدید را بسیج کند.
همانطور که زلنسکی خواهان کمک آمریکا برای مقابله با روسیه است، ترامپ نیز از کشورهای اروپایی خواسته در مقابله با ایران از آمریکا حمایت کنند. تاکنون رهبران اروپا به دلیل نگرانی از حملات احتمالی ایران به کشورهایشان، از این درخواست استقبال نکردهاند. اما اگر ایران در پاسخ به حمله اوکراین دست به اقدام نظامی بزند، ممکن است اروپا آمادگی بیشتری برای همراهی با خواسته ترامپ پیدا کند. همچنین این اتفاق میتواند به کشورهای اروپایی استدلال تازهای بدهد تا ترامپ را برای افزایش کمکها به اوکراین تحت فشار قرار دهند.
گرانمایه میگوید جمهوری اسلامی میداند که باید پاسخ خود را بهگونهای تنظیم کند که به گشوده شدن یک جبهه جنگی جدید با اروپا منجر نشود. این موضوع تا حدی اطمینانبخش است، اما همچنان خطر اشتباه در محاسبات وجود دارد. تهران ممکن است تمایل اروپا برای حمایت از کییف را دستکم بگیرد.
زلنسکی تنها رهبر یک کشور همپیمان آمریکا نیست که به کاخ سفید میرود. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نیز قرار است با ترامپ دیدار کند و او هم میتواند از درهم آمیخته شدن جنگ ایران و جنگ اوکراین سود ببرد. تریتا پارسی به The American Conservative گفت این پیوند چند هدف را برای نتانیاهو محقق میکند:
«این وضعیت به جنگ با ایران جان تازهای میبخشد، از طریق پیوند دو جنگ، کشورهای اروپایی را نیز وارد ماجرا میکند و شاید مهمتر از همه، جنگ با ایران دیگر نه بهعنوان دفاع از اسرائیل، بلکه بهعنوان دفاع از اوکراین معرفی میشود.»
این نکته اهمیت زیادی دارد. اکنون که جنگ با ایران متوقف شده و حتی بخشی از رأیدهندگان جنبش «ماگا» نیز با ادامه آن مخالفت میکنند، نتانیاهو تلاش میکند آمریکا را دوباره به این درگیری بازگرداند، بدون آنکه این تصور تقویت شود که او ترامپ را برای جنگیدن به خاطر اسرائیل تحت فشار قرار میدهد.
ترامپ باید هنگام استقبال از زلنسکی و نتانیاهو در واشنگتن هوشیار باشد. هر دو رهبر خواستار افزایش کمکهای نظامی آمریکا خواهند شد و هر دو تلاش میکنند این درخواستها را در راستای منافع آمریکا جلوه دهند. اگر ترامپ نمیخواهد در تاریخ بهعنوان رئیسجمهوری شناخته شود که زمینه آغاز جنگ جهانی سوم را فراهم کرد، لازم است این دو نفر بدون دریافت امتیاز یا کمک جدید، کاخ سفید را ترک کنند.
همگرایی دو جنگ در دریای خزر
پهپادهای اوکراینی خطوط انتقال تجهیزات نظامی میان روسیه و ایران از طریق دریای خزر را هدف قرار دادهاند؛ اقدامی که جبهه تازهای را در دو جنگی گشوده است که بیش از گذشته به یکدیگر گره خوردهاند.
ولادیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، مسئولیت این حملات را بر عهده گرفت و روز شنبه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ما به نتایج بسیار مهمی در حملات دوربرد در دریای خزر دست یافتیم؛ از جمله هدف قرار دادن کشتیهایی که در انتقال محمولههای نظامی مرتبط با ایران استفاده میشدند و همچنین یک ناو جنگی.»
سازمان امنیت اوکراین (SBU) نیز اعلام کرد که با استفاده از پهپادها، یک میدان نفتی روسیه، یک شناور موشکانداز روسی و کشتیهایی را که برای انتقال پهپادهای ایرانی به روسیه به کار گرفته میشدند، هدف قرار داده است.
این حملات بخشی از کارزار حملات پهپادی دوربرد اوکراین است که در ماههای اخیر تا عمق خاک روسیه نیز گسترش یافته و اکنون ایران و اوکراین را یک گام به رویارویی مستقیم نزدیکتر کرده است.
ایران طی سالهای گذشته پهپادهای تهاجمی در اختیار روسیه قرار داده که مسکو از آنها در جنگ با اوکراین استفاده کرده است. در مقابل، کرملین نیز امسال با ارائه اطلاعات و همکاریهای اطلاعاتی، به تهران در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل کمک نموده است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز یکشنبه زلنسکی را مسئول حملهای دانست که به گفته او یک ملوان را در یک کشتی تجاری ایرانی کشته است.
عراقچی در پیامی در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که در تماس با مقامهای روسیه و اتحادیه اروپا تأکید کرده است اقدامات کییف نمیتواند بدون پاسخ بماند. همچنین ایران کاردار اوکراین در تهران را احضار کرد.
این حملات در شرایطی انجام شده که هر دو جنگ، یعنی جنگ ایران و جنگ اوکراین، وارد مرحلهای حساس شدهاند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در پایان هفته گذشته حملات علیه ایران را متوقف کرد و همزمان در حال بررسی احتمال تشدید عملیات نظامی برای شکستن کنترل ایران بر تنگه هرمز بود. مسیر تجاری دریای خزر برای ایران یکی از راههای دور زدن محاصره احتمالی آمریکا علیه بنادر این کشور در خلیج فارس و شمال دریای عرب به شمار میرود.
هرچند بنادر جنوبی صادرکننده نفت برای اقتصاد ایران اهمیت بیشتری دارند، اما دریای خزر مستقیمترین مسیر ارتباطی ایران با روسیه است؛ کشوری که با ادامه جنگها، به یکی از مهمترین شرکای نظامی تهران تبدیل شده است.
نیکول گراجوسکی، استادیار مرکز پژوهشهای بینالمللی دانشگاه ساینسپو پاریس و نویسنده کتابی درباره همکاری روسیه و ایران، میگوید دریای خزر برای ایران مسیری به سوی روسیه و سپس آسیای مرکزی فراهم میکند که تا حد زیادی از مداخله و رهگیری آمریکا و متحدانش در امان است.
در همین حال، حملات پهپادی اوکراین در داخل خاک روسیه، پس از بیش از چهار سال جنگ، مزیت تازهای برای کییف ایجاد کرده است. اوکراین طی ماههای اخیر پالایشگاههای نفت روسیه را حتی در مناطق دوردستی مانند سیبری هدف قرار داده و این حملات به تشدید بحران انرژی در کشوری انجامیده که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان است.
هدف قرار دادن دریای خزر، که بیش از ۶۹۰ کیلومتر با نزدیکترین مرز اوکراین فاصله دارد، این فرصت را در اختیار کییف قرار میدهد که ارتباطات مسکو با تهران را مختل کند. تحلیلگران امنیتی معتقدند این حملات همچنین میتواند به افزایش حمایت دولت ترامپ از اوکراین کمک نماید.
هانا ناته، مدیر برنامه منع گسترش سلاحهای هستهای اوراسیا در مرکز مطالعات منع گسترش تسلیحات جیمز مارتین در کالیفرنیا، میگوید: «اوکراین با این اقدام تلاش میکند دو جبهه جنگ را، دستکم از نگاه اروپا و شاید آمریکا، بیش از پیش به هم پیوند دهد و احتمالاً این دقیقاً بخشی از هدف آن است. هرچه زلنسکی بتواند به ترامپ نشان دهد که در مقابله با ایران در کنار او قرار دارد، برای او بهتر خواهد بود.»
روسیه از مسیر دریای خزر برای واردات پهپادهای انتحاری ایرانی موسوم به «شاهد» استفاده کرده است. از پاییز سال ۲۰۲۲، یعنی کمتر از یک سال پس از آغاز حمله گسترده روسیه به اوکراین، مسکو بارها این پهپادها را به سوی اوکراین پرتاب کرده است. این حملات سامانههای پدافند هوایی اوکراین را تحت فشار قرار داده و زیرساختهای برق و آب این کشور را هدف گرفته تا روحیه مردم را تضعیف کند.
روسیه بعدها تولید نسخه بومی این پهپادها با نام «گران» را در کارخانهای در جنوب این کشور آغاز کرد و توانست هزاران فروند از آنها را برای استفاده در جنگ تولید کند. نیروهای اوکراینی حتی سال گذشته نیز این کارخانه را هدف حمله قرار دادند.
از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه، تهران نیز از پهپادهای شاهد برای حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز، فرودگاهها و بنادر غیرنظامی، تأسیسات نفتی کشورهای حاشیه خلیج فارس و پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه استفاده کرده است. این پهپادها به دلیل هزینه پایین و دشواری رهگیری، چالش قابل توجهی برای سامانههای دفاع هوایی آمریکا و متحدانش ایجاد کردهاند.
روسیه در سالهای اخیر از شبکهای از شرکتهای کشتیرانی برای انتقال تجهیزات نظامی و کالاهای دیگر از ایران به خاک خود استفاده کرده است. برخی کشتیهای وابسته به دولت روسیه نیز از طریق رودخانهها و کانالها، از دریای خزر به دریای سیاه میروند و از آنجا به دیگر بنادر جهان دسترسی پیدا میکنند.
اسرائیل در ماه مارس یک پایگاه دریایی در سواحل دریای خزر ایران را هدف قرار داد تا توانایی ایران و روسیه برای تبادل تسلیحات را محدود کند.
ادامه حملات هوایی اوکراین در دریای خزر میتواند یکی از مهمترین مسیرهای اقتصادی دو کشوری را که هر دو تحت تحریم قرار دارند، با تهدید جدی روبهرو سازد.
حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر مهمان مؤسسه آلمانی امور بینالملل و امنیت، میگوید: «ایران این تحولات را در چارچوب تصویر بزرگتری میبیند که بر اساس آن، هم از جنوب و هم از شمال با نوعی محاصره روبهرو شده است.»
ایران وعده داده است که به این حملات پاسخ خواهد داد، اما هنوز مشخص نکرده این پاسخ چگونه خواهد بود. تهران در اوج حملات آمریکا و اسرائیل، به حدود ۱۲ کشور منطقه حمله کرده بود. تحلیلگران امنیتی معتقدند اوکراین در برد بخشی از موشکهای ایران قرار دارد.
ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، در شبکههای اجتماعی نوشت: «اوکراین نیز ممکن است بهزودی دریابد که ایران هیچ اقدامی را بدون پاسخ نمیگذارد.»
مطلب مرتبط: اوکراین، ایران و جهانی شدن جنگ های منطقه ای
نظر شما