مداخلهٔ آمریکا در ونزوئلا جهان را وادار به یک بازنگری ژئوپولیتیک کرده است
تصمیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، برای اجرای یک عملیات نظامی غافلگیرکننده و خارجکردن نیکلاس مادورو، در عرض چند ساعت به بنبستی چندساله میان واشنگتن و کاراکاس پایان داد؛ اما در عوض پرسش های جدیدی ایجاد کرد. این اتفاق برای بقیهٔ آمریکای لاتین چه معنایی دارد؟ رقبایی مانند روسیه، چین و ایران چگونه خود را با شرایط جدید تطبیق خواهند داد؟ و آیا این رویداد نشانهٔ یک تغییر دائمی در شیوهٔ اعمال قدرت آمریکا است؟
ترامپ از زمان آغاز این عملیات، جز اینکه تأکید کرده اقدام آمریکا «قاطع» بوده و ایالات متحده برای مدتی «ادارهٔ ونزوئلا» را در دست خواهد داشت، سرنخ چندانی دربارهٔ گامهای بعدی ارائه نکرده است.
برای بررسی اینکه سقوط مادورو — و شیوهٔ برکناری او — چگونه میتواند سیاست جهانی را دگرگون کند، مجلهٔ پولیتیکو از طیفی از کارشناسان خواسته است نظرشان را دربارهٔ تصمیم دولت ترامپ و پیامدهای جهانی آن بیان کنند.
در ادامه، دیدگاههای آنها را میخوانید:
* رایان برگ (مدیر برنامهٔ قارهٔ آمریکا و رئیس ابتکار «آیندهٔ ونزوئلا» در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی)
اینکه رئیسجمهور ترامپ تنها چند ساعت پس از دیدار نیکلاس مادورو با فرستادهٔ ویژهٔ چین این عملیات را آغاز کرد، پیامی روشن و بیابهام به چین و نقش آن در قارهٔ آمریکا میفرستد.
این اقدام همچنین نشان میدهد «محور اقتدارگرایان» در زمان صلح شاید منسجم به نظر برسد، اما در لحظات بحرانی — زمانی که پای بقای رژیمها در میان است —لزوماً قادر به نجات یکدیگر نیست.
ترامپ امروز نیز در اظهاراتش دربارهٔ این عملیات نظامی به این نکته اشاره کرد و بهطور مشخص حملات موفق پیشین آمریکا علیه دشمنانش، از جمله علیه ایران، را یادآور شد. محور اقتدارگرایان، بهویژه روسیه و چین، ممکن است اکنون احساس کنند باید در برابر فشارهای واردشده بر متحدانی مانند ونزوئلا، فوراً ارزش و کارآمدی خود را ثابت کنند.
* جاستین لوگان (مدیر مطالعات دفاعی و سیاست خارجی در مؤسسهٔ کاتو)
پیامدهای ژئوپولیتیک حمله به ونزوئلا و دستگیری دیکتاتور آن، نیکلاس مادورو، و همسرش، محدود خواهد بود. با این حال، میتوان دستکم دو پیامد کوچک اما بالقوه مهم را پیشبینی کرد.
نخست، قدرتهای بزرگ دیگر ممکن است در آینده به استدلال دولت آمریکا متوسل شوند که این حمله قانونی بوده، چون مادورو در ایالات متحده تحت پیگرد قضایی قرار داشته است. بهراحتی میتوان تصور کرد که چین با طرح اتهاماتی واهی علیه یک رهبر تایوانی، زمینهٔ حملهٔ خود به تایوان را فراهم سازد.
دوم، ترامپ به غیرقابلپیشبینی بودن خود افتخار میکند و این حمله فقط این باور را در دیگر کشورها تقویت خواهد کرد که سیاست خارجی آمریکا بیثبات و پرنوسان است. رهبرانی که با دولت ترامپ زاویه دارند، احتمالاً با دقت بیشتری به این فکر خواهند کرد که چگونه ریسک خود را کاهش دهند؛ چه از طریق نزدیکی بیشتر به چین یا روسیه، و چه با طراحی برنامههای روشنتر برای جلوگیری از تکرار سناریویی مشابه کاراکاس. ترس بیشتر، با محاسبهگری دقیقتر در برابر آمریکای دمدمیمزاج همراه خواهد شد.
* استیون کینزر (خبرنگار باسابقهٔ نیویورکتایمز، پژوهشگر ارشد مدرسهٔ واتسون در دانشگاه براون)
ترامپ از زمان آیزنهاور تاکنون، منبعمحورترین رئیسجمهور آمریکا بوده است. او نفت ونزوئلا را یک غنیمت بزرگ میبیند. وقتی از کشورها میخواهد خرید نفت از روسیه و ایران را متوقف کنند و آنها میپرسند جایگزین چیست، دوست دارد پاسخ دهد: «نفت ونزوئلا را به شما میدهم.» این یک ابزار ژئوپولیتیک قدرتمند است.
با این حال، این رؤیایی بلندمدت است. انگیزهٔ وزیر خارجه، مارکو روبیو، فوریتر است. او از دل یک فضای سیاسی میآید که حول یک رؤیای ۶۵ساله شکل گرفته: سرنگونی فیدل کاسترو. اینکه کاسترو سالهاست مرده، اهمیتی ندارد؛ روبیو و حامیانش در فلوریدا همچنان میخواهند میراث او را نابود کنند.
آنها مداخله در ونزوئلا را نه بهخاطر خود این کشور، بلکه بهعنوان راهی برای قطع شریان حیاتی کوبا میبینند. روبیو امیدوار است که بدون نفت ونزوئلا، نظام سیاسی کوبا سرانجام فروبپاشد. در آن صورت، هر دو کشور یا به دولت هایی مطیع تبدیل خواهند شد، یا به میدانهای خونینی که در آن نسل تازهای از آمریکای لاتین میکوشد در برابر چیزی بایستد که آگوستو سزار ساندینو، رهبر انقلابی نیکاراگوئه، «عقابی با چنگالهای دزدانه» مینامید.
* دنیل دبلیو. درزنر (رئیس دانشکده و استاد برجستهٔ سیاست بینالملل در مدرسهٔ حقوق و دیپلماسی فلچر در دانشگاه تافتس)
در تابستان ۲۰۲۴، من در پولیتیکو هشدار دادم که دولت دوم ترامپ احتمالاً ماجراجویی نظامی آمریکا را افزایش خواهد داد، نه کاهش. « ترامپ انزواطلب نیست؛ او یک مرکانتیلیست است که ترجیح میدهد در این نیمکره از زور استفاده کند.» استفاده از نیروی نظامی برای برکناری نیکلاس مادورو، تأیید محکمی برای این ادعاست.
پیام آشکار این اقدام آن است که دولت ترامپ هنگام حمله به رهبران خارجی، چندان نگران قوانین و هنجارهای بینالمللی نیست. بهگمان من، دولت ترامپ از ماجرای مادورو برای تهدید رهبران متحدان سرکش و دشمنان ضعیف استفاده خواهد کرد تا به آنها بگوید که ممکن است آنها نفر بعدی باشند و این تهدیدها ممکن است واقعاً کارگر بیفتد. کشورهایی که پشتوانهٔ یک قدرت بزرگ را ندارند، ممکن است در برابر فشارهای آمریکا انعطافپذیرتر شوند. البته پیامد دیگر میتواند این باشد که رهبران کشورها برای بیمه کردن خود در برابر آمریکا، خود را بیش از پیش به قدرتهای بزرگ دیگر نزدیک کنند. باید منتظر ماند و دید.
*استیون مکفارلند (دیپلمات بازنشستهٔ آمریکایی و سفیر پیشین این کشور در گواتمالا)
پیام روشن است: آمریکا برای حفظ دسترسی به منابع طبیعی، هر کاری در این نیمکره انجام خواهد داد و توان نظامی آن را هم دارد.
در کوتاهمدت، کشورهای منطقه — که عمدتاً با مادورو مخالفاند اما نگران حاکمیت خود در برابر یک آمریکا هستند — کار زیادی جز انتقاد ندارند. برخی امیدوارند مهاجرت ونزوئلاییها کاهش یابد؛ برخی دیگر برای پرهیز از تحریمهای تجاری آمریکا سکوت خواهند کرد. کوبا و نیکاراگوئه باید نگران باشند که نفرات بعدی فهرست تغییر رژیماند، و کلمبیا و مکزیک باید از حملات نظامی آمریکا علیه قاچاقچیان مواد مخدر بترسند. خارج از قاره، روسیه ممکن است بکوشد در ازای پذیرش وضع موجود در ونزوئلا، امتیازاتی دربارهٔ اوکراین از آمریکا بگیرد.
قارهای که از آمریکا بترسد، نه اینکه آن را شریکی قدرتمند ببیند، چشمانداز خوشایندی برای منافع راهبردی بلندمدت ایالات متحده نیست. متغیر تعیینکننده این است که آیا آمریکا میتواند یک گذار دموکراتیک پایدار در ونزوئلا هدایت کند یا نه. آیا مهاجرت کاهش مییابد؟ آیا مهاجران بازمیگردند؟ آیا ونزوئلاییها قواعد آمریکا برای تولید و صادرات نفت را میپذیرند؟ تغییر رژیم و بازسازی کشور بسیار دشوار و زمانبر است و صرفاً با برتری نظامی پیش نمیرود.
اگر آمریکا نتواند در ونزوئلا به گذار دموکراتیک دست یابد، اگر مانند عراق و افغانستان گرفتار شود و از مسائل دیگر نیمکره بازبماند، قمار بزرگ خود بر سر تغییر رژیم در ونزوئلا را باخته است
بعد از مادورو، نوبت کیست؟
یک روز پس از عملیات جسورانهٔ نظامی آمریکا در ونزوئلا، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، بار دیگر خواستار تصاحب سرزمین گرینلند ــ که متعلق به دانمارک است ــ به بهانهٔ منافع امنیتی آمریکا شد؛ همزمان، دیپلمات ارشد او اعلام کرد دولت کمونیستی کوبا «بهشدت در دردسر» افتاده است.
اظهارات ترامپ و مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، پس از برکناری نیکلاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، نشان میدهد دولت آمریکا مصمم است نقش گستردهتر و تهاجمیتری در نیمکرهٔ غربی ایفا کند.
ترامپ با تهدیدهایی که چندان هم پنهان نیستند، دوستان و دشمنان آمریکا در این نیمکره را نگران کرده و پرسشی صریح را در سراسر جهان برانگیخته است: «نفر بعدی چه کسی است؟»
ترامپ هنگام بازگشت از اقامتگاهش در فلوریدا به واشنگتن به خبرنگاران گفت: «الان مسئله کاملاً راهبردی است. گرینلند پر از کشتیهای روسی و چینی شده. ما از منظر امنیت ملی به گرینلند نیاز داریم و دانمارک از پس این کار برنمیآید.»
وقتی در گفتوگویی با نشریهٔ آتلانتیک از او پرسیده شد اقدام نظامی آمریکا در ونزوئلا چه پیامی برای گرینلند دارد، ترامپ پاسخ داد: «خودشان باید به آن نگاه کنند. واقعاً نمیدانم.»
ترامپ در سند «راهبرد امنیت ملی» دولتش که ماه گذشته منتشر شد، «احیای برتری آمریکا در نیمکرهٔ غربی» را یکی از اصول محوری دورهٔ دوم حضورش در کاخ سفید معرفی کرده است.
او همچنین به دکترین مونرو در قرن نوزدهم ــ که با استعمار اروپایی مخالفت میکرد ــ و نیز «متمم روزولت» اشاره کرده است؛ توجیهی که آمریکا با استناد به آن از جدایی پاناما از کلمبیا حمایت کرد و در نهایت کنترل منطقهٔ کانال پاناما را به دست آورد. ترامپ با استناد به این پیشینهها از رویکردی قاطع و تهاجمی نسبت به همسایگان آمریکا و حتی فراتر از آن دفاع میکند.
عملیات شبانهٔ نیروهای آمریکایی در کاراکاس در بامداد شنبه و اظهارات ترامپ در روز یکشنبه، نگرانیها را در دانمارک افزایش داد؛ کشوری که بر جزیرهٔ وسیع و سرشار از منابع معدنی گرینلند حاکمیت دارد.
مته فِرِدریکسن، نخستوزیر دانمارک، در بیانیهای گفت ترامپ «هیچ حقی برای الحاق» این سرزمین ندارد. او همچنین به ترامپ یادآوری کرد که دانمارک ــ بهعنوان عضو ناتو ــ از طریق توافقهای امنیتی موجود، دسترسی گستردهای به گرینلند در اختیار آمریکا گذاشته است.
فردریکسن گفت: «بنابراین قاطعانه از آمریکا میخواهم تهدید یک متحد تاریخی نزدیک و کشوری را که مردمش بهروشنی اعلام کردهاند فروشی نیستند، متوقف کند.»
دانمارک همچنین روز یکشنبه به بیانیهٔ اتحادیهٔ اروپا پیوست که در آن تأکید شده بود «حق مردم ونزوئلا برای تعیین آیندهٔ خود باید محترم شمرده شود»؛ این در حالی است که ترامپ وعده داده ونزوئلا را «اداره» خواهد کرد و از رئیسجمهور موقت این کشور، دلسی رودریگز، خواسته با واشنگتن همراه شود.
ترامپ روز یکشنبه تلاشهای دانمارک برای تقویت توان امنیتی گرینلند را به سخره گرفت و گفت دانمارکیها فقط «یک سورتمهٔ سگ دیگر» به زرادخانهٔ این منطقهٔ قطبی اضافه کردهاند.
گرینلندیها و دانمارکیها همچنین از یک پست شبکهٔ اجتماعی پس از این حمله خشمگین شدند؛ پستی که توسط کیتی میلر، مقام سابق دولت ترامپ که اکنون پادکستر است، منتشر شد. در این تصویر، نقشهای کارتونی از گرینلند با رنگهای پرچم آمریکا دیده میشود و زیر آن نوشته شده است: «بهزودی».
یسپر مولر سورنسن، سفیر دانمارک در واشنگتن، در واکنش به این پست ــ که همسرِ استیون میلر، معاون بانفوذ رئیس دفتر ترامپ، آن را منتشر کرده بود ــ نوشت: «و بله، ما انتظار داریم به تمامیت ارضی پادشاهی دانمارک احترام کامل گذاشته شود.»
ترامپ در دوران انتقال قدرت و ماههای نخست بازگشتش به کاخ سفید بارها خواستار اعمال حاکمیت آمریکا بر گرینلند شده و بهطور آشکار استفاده از نیروی نظامی برای تصرف این جزیرهٔ راهبردی و غنی از منابع ــ که متعلق به یک متحد است ــ را رد نکرده است.
این موضوع در ماههای اخیر تا حدی از تیترها کنار رفته بود، اما کمتر از دو هفته پیش دوباره به کانون توجه بازگشت؛ زمانی که ترامپ اعلام کرد جف لندری، فرماندار جمهوریخواه لوئیزیانا، را بهعنوان فرستادهٔ ویژهٔ خود در امور گرینلند منصوب خواهد کرد.
فرماندار لوئیزیانا گفت در این سمت داوطلبانه به ترامپ کمک خواهد کرد تا «گرینلند را بخشی از ایالات متحده کند».
در همین حال، نگرانیها در کوبا ــ یکی از مهمترین متحدان و شرکای تجاری ونزوئلا ــ افزایش یافته است؛ پس از آنکه مارکو روبیو هشدار تندی به دولت کوبا داد. روابط آمریکا و کوبا از زمان انقلاب ۱۹۵۹ همواره خصمانه بوده است.
روبیو در گفتوگویی با برنامهٔ «میت دِ پرس» شبکهٔ انبیسی گفت مقامهای کوبایی پیش از دستگیری مادورو در ونزوئلا حضور داشتند.
او گفت: «این کوباییها بودند که از مادورو محافظت میکردند. او محافظان ونزوئلایی نداشت، محافظانش کوبایی بودند.» وزیر خارجهٔ آمریکا افزود که محافظان کوبایی همچنین مسئول «اطلاعات داخلی» دولت مادورو بودند، از جمله اینکه «چه کسی از چه کسی جاسوسی میکند تا مطمئن شوند خیانتی در کار نیست».
ترامپ گفت «تعداد زیادی» از محافظان کوبایی که مأمور حفاظت از مادورو بودند، در این عملیات کشته شدند. دولت کوبا اما در بیانیهای که یکشنبه شب از تلویزیون دولتی پخش شد، اعلام کرد ۳۲ افسر در عملیات نظامی آمریکا کشته شدهاند.
ترامپ همچنین گفت اقتصاد کوبا که سالهاست زیر فشار تحریمهای آمریکا قرار دارد، در وضعیت اسفباری است و با برکناری مادورو ــ که نفت یارانهای در اختیار این کشور جزیرهای میگذاشت ــ اوضاعش بدتر هم خواهد شد.
ترامپ دربارهٔ کوبا گفت: «در حال سقوط است. کاملاً از نفس افتاده است.»
مقامهای کوبایی تجمعی در حمایت از دولت ونزوئلا برگزار کردند و در بیانیهای علیه عملیات نظامی آمریکا نوشتند: «همهٔ ملتهای منطقه باید هوشیار باشند، زیرا این تهدید بر فراز سر همهٔ ما سایه انداخته است.»
روبیو، سناتور سابق فلوریدا و فرزند مهاجران کوبایی، سالهاست تأکید میکند کوبا یک دیکتاتوری است که مردم خود را سرکوب میکند.
او گفت: «این نیمکرهٔ غربی است. این جایی است که ما زندگی میکنیم و اجازه نخواهیم داد نیمکرهٔ غربی به پایگاه عملیات دشمنان، رقبا و رقیبان ایالات متحده تبدیل شود.»
آمریکا بازگشت سریع دموکراسی به ونزوئلا را کماهمیت جلوه میدهد
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، فهرستی از دلایل تصمیم خود برای دستگیری و بازداشت نیکلاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، را برشمرد. او از ارسال مواد مخدر غیرقانونی و باندهای تبهکار از سوی رژیم مادورو به آمریکا سخن گفت و به ملیسازی داراییهای شرکتهای نفتی آمریکایی اشاره کرد.
اما یک نکته در این میان مطرح نشد: بازگرداندن دموکراسی به ونزوئلا. در عوض، ترامپ گفت آمریکا این کشور را اداره خواهد کرد تا زمانی که یک «گذار امن، درست و سنجیده» فراهم شود. او هیچ اشارهای به برگزاری انتخابات نکرد.
ترامپ همچنین گفت که برای ماریا کورینا ماچادو، رهبر اپوزیسیون که اخیراً جایزهٔ صلح نوبل را دریافت کرده، «سخت خواهد بود» که نقش مهمی ایفا کند و مدعی شد او از محبوبیت کافی برخوردار نیست. در مقابل، ترامپ آمادگی خود را برای همکاری با دلسی رودریگز، معاون مادورو — یک سوسیالیست تندرو و چهرهٔ وفادار به رژیم — اعلام کرد.
روز یکشنبه، مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، نیز انتظار بازگشت سریع دموکراسی را پایین آورد و گفت چنین انتظاری واقعبینانه نیست. او در شبکهٔ سیبیاس گفت: «آنها ۱۵ یا ۱۶ سال است که این نظام چاویسمو (جنبشی که توسط هوگو چاوز بنیان گذاشته شده) را دارند و حالا همه میپرسند چرا ۲۴ ساعت بعد از دستگیری نیکلاس مادورو، انتخابات برای فردا برنامهریزی نشده؟ این مضحک است.»
روبیو اهداف فوریتر آمریکا در تعامل با رژیم ونزوئلا تحت رهبری رودریگز — که اکنون رئیسجمهور موقت است — را تشریح کرد و گفت واشنگتن از محاصرهٔ مؤثر صادرات نفت ونزوئلا، همراه با تهدید به استفاده از نیروی نظامی بیشتر، بهعنوان اهرم فشار برای تغییر رفتار دولت استفاده خواهد کرد.
او گفت: «ما میخواهیم قاچاق مواد مخدر متوقف شود. میخواهیم دیگر اعضای باندها به سمت ما نیایند. نمیخواهیم حضور ایران و البته کوبا را که در گذشته بوده، دوباره ببینیم. میخواهیم صنعت نفت این کشور به نفع دزدان و دشمنان آمریکا نباشد، بلکه به نفع مردم باشد. میخواهیم همهٔ اینها محقق شود.»
برای بسیاری از ونزوئلاییها — از جمله میلیونها نفری که به کشورهایی مانند آمریکا گریختهاند — شادی اولیه از شنیدن خبر دستگیری مادورو، جای خود را به اضطرابی فزاینده داده است: مادورو رفته، اما بقیهٔ رژیم او دستنخورده باقی مانده و به نظر میرسد قصد دارد در آیندهٔ قابل پیشبینی همچنان در قدرت بماند.
موئیسس نائیم، وزیر پیشین تجارت ونزوئلا و تحلیلگر بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی، گفت: «ونزوئلاییها بین سرخوشیِ رفتن مادورو و ناامیدی از اینکه همان آدمهای مسلح و همان ساختار فاسد هنوز کشور را اداره میکنند، در نوساناند.»
رافائل بانگا، فعال اجتماعی در کاراکاس، گفت حتی اگر رژیم سیاستهایش را نرمتر کند تا دولت ترامپ را راضی نگه دارد، این بیشتر شبیه «تسلیم استعماری» است و به مردم عادی ونزوئلا حق تعیین سرنوشت نمیدهد.
او گفت: «این اصلاً چیزی نیست که ما انتظارش را داشتیم و به نظر میرسد امیدهای ما را نقش بر آب میکند. نمیتوانم تصور کنم اکثر مردم از این وضعیت حمایت کنند.»
لری گامبینر، دیپلمات ارشد پیشین آمریکا که در طول ۳۱ سال خدمت خود در شش کشور آمریکای لاتین مأموریت داشته، گفت دولت ترامپ آشکارا ثبات را بر دموکراسی مقدم دانسته است.
به گفتهٔ گامبینر، برنامهٔ ترامپ ظاهراً این است که دولت مادورو را — بدون شخص مادورو — در قدرت نگه دارد، به شرط آنکه رئیسجمهور جدید برنامهٔ ترامپ را اجرا کند: اجازه دهد شرکتهای نفتی آمریکایی صنعت نفت را بازسازی کنند، قاچاق مواد مخدر را متوقف کند و حمایت از چریکهای کلمبیایی فعال در خاک ونزوئلا را پایان دهد. در غیر این صورت، حضور ناوگان آمریکا تهدید دور دوم حملات و دستگیریها را زنده نگه میدارد.
دلایل مهمی وجود دارد که چرا دولت ترامپ شاید نتواند یک گذار سریع به دموکراسی را تحمیل کند. ارتش ونزوئلا و دیگر نیروهای امنیتی همچنان به رژیم وفادارند و از فساد گسترده در دوران مادورو و پیش از او، چاوز، سود بردهاند. بدون یک عملیات نظامی بسیار گستردهتر از سوی آمریکا، بعید است آنها حاضر به همکاری شوند.
رئیسجمهور موقت، رودریگز، همچنین باید حمایت وزیر دفاع، ولادیمیر پادرینو، و وزیر کشور، دیوسدادو کابیو، را حفظ کند؛ تندروهایی که با اتهامات کیفری آمریکا مشابه مادورو روبهرو هستند و ممکن است از سازش با واشنگتن سر باز زنند.
تا اینجا، دولت رودریگز لحن سرسختانهای در پیش گرفته و به مردم خود گفته است که با آنچه «جاهطلبی امپریالیستی واشنگتن برای تضعیف حاکمیت ونزوئلا و تصاحب نفت آن» میخواند، مقابله خواهد کرد.
قانون اساسی ونزوئلا میگوید اگر غیبت رئیسجمهور دائمی باشد، رودریگز — که شنبه بهعنوان رئیسجمهور موقت سوگند خورد — باید ظرف ۳۰ روز انتخابات ریاستجمهوری جدید برگزار کند. اما دیوان عالی ونزوئلا که در اختیار حامیان رژیم است، حکم داده با توجه به شرایط فوقالعادهٔ غیبت مادورو، این موضوع نیاز به بررسی دارد. این یعنی فعلاً هیچ جدول زمانی مشخصی برای پایان حکومت رودریگز وجود ندارد.
برخی از اعضای اپوزیسیون ونزوئلا پس از آنکه ترامپ در سخنانش هیچ اشارهای به برگزاری انتخابات جدید یا واداشتن رژیم به پذیرش نتیجهٔ انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۴ نکرد، خشمگین شدند؛ انتخاباتی که آمریکا و دیگر دولتهای غربی میگویند نامزد اپوزیسیون، ادموندو گونزالس، در آن پیروز شد، اما مادورو نتیجه را نادیده گرفت و در قدرت ماند.
پدرو ماریو بورلی، از چهرههای اپوزیسیون، عملیات نظامی آمریکا برای دستگیری مادورو را ستود، اما طرح ادارهٔ ونزوئلا از واشنگتن با اتکا به اعضای همان رژیم را «عجیب» و «غیرقابلقبول» خواند.
خوزه رائول مولینو، رئیسجمهور پاناما که از مخالفان سرسخت مادورو است، از ترامپ خواست گذار دموکراتیک در ونزوئلا را تضمین کند. او همچنین از حمایت ترامپ از رودریگز انتقاد کرد و رودریگز را از وفادارترین افراد به دیکتاتوری «شریرانه» مادورو توصیف نمود. مولینو گفت: «او با چه مشروعیت اخلاقی میتواند رهبری گذار به دموکراسی را بر عهده بگیرد؟»
ماریا کورینا ماچادو، برندهٔ نوبل صلح و کسی که بهطور گسترده رهبر اصلی اپوزیسیون دانسته میشود، سکوت اختیار کرده است. دیگر چهرههای مخالف میگویند او احتمالاً احساس میکند چارهای جز اعتماد به روبیو و ترامپ و امید بستن به یک گذار تدریجی ندارد.
فردی گوئهوارا، نمایندهٔ پیشین پارلمان که بیش از سه سال زندانی سیاسی بود و اکنون در مدرسهٔ کندی دانشگاه هاروارد تدریس میکند، گفت: «همه میدانیم دموکراسی یکشبه محقق نمیشود، اما این وضعیت یک فرصت بزرگ ایجاد کرده و ما میخواهیم کمک کنیم این روند به نتیجهٔ موفقی برسد.»
گوئهوارا گفت به دولت ترامپ اعتماد دارد که کار درست را انجام دهد و رژیم را تحت فشار بگذارد تا روند مذاکراتی را آغاز کند که در نهایت به گذار منجر شود. به گفتهٔ او، مسئلهٔ کلیدی این است که آیا رودریگز، کابیو و پادرینو درک میکنند که شرایط تغییر کرده یا نه.
او گفت: «مادورو فکر میکرد شکستناپذیر است. ببینید سرانجامش چه شد. اگر اینها هم احساس شکستناپذیری کنند، سرنوشت بدی در انتظارشان خواهد بود.»
یورش آمریکا به کاراکاس محاسبات ایران را بههم ریخته است
تهدید دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، برای مداخله در اعتراضات ایران اکنون برای تهران فوریت تازهای پیدا کرده است؛ چرا که دستگیری نیکلاس مادورو، رهبر ونزوئلا، بهدست آمریکا تردیدهای جدی دربارهٔ اینکه ترامپ تا کجا حاضر است پیش برود ایجاد کرده است.
ترامپ روز جمعه گفت واشنگتن برای کمک به معترضان ایرانی «آماده و مسلح» است، اگر تهران بهطور خشن با آنها برخورد کند. یک روز بعد، ارتش آمریکا حملاتی را به پایتخت ونزوئلا ــ یکی از متحدان ایران ــ انجام داد و مادورو و همسرش، سیلیا فلورس، را برای رسیدگی به اتهامات کیفری به آمریکا منتقل کرد.
صنم وکیل، مدیر برنامهٔ خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکدهٔ چتمهاوس لندن، گفت: «این اتفاق تأیید میکند که ترامپ غیرقابل پیشبینی است و واقعاً همهچیز، در ارتباط با ایران، روی میز قرار دارد.»
در ماههای اخیر، دولت ترامپ حملات هوایی علیه شبهنظامیان در یمن، نیجریه و سوریه انجام داده بود، به این بهانه که آنها منافع آمریکا یا متحدانش را تهدید میکنند. اما دستگیری مادورو ــ یک رئیس دولتِ در حالِ تصدی ــ در عملیاتی در پایتخت کشورش، جسورانهترین اقدام دولت ترامپ تا امروز به شمار میرود.
وزارت خارجهٔ ایران روز شنبه از سازمان ملل خواست برای توقف آنچه «تجاوز غیرقانونی آمریکا علیه ونزوئلا» خواند، وارد عمل شود. عباس عراقچی، وزیر خارجهٔ ایران، نیز در تماس تلفنی با همتای ونزوئلایی خود، ایوان خیل، این دستگیری را «نمونهٔ آشکار تروریسم دولتی» توصیف کرد.
شماری از مقامهای ارشد ایران تهدید کردهاند اگر ترامپ تهدید خود برای مداخله به نفع معترضان را عملی کند، علیه آمریکا تلافی خواهند نمود.
پیش از این هم، رهبران ایران پس از سالی فاجعهبار، در حال بازبینی آسیبپذیریهای خود بودند؛ سالی که در آن اسرائیل مستقیماً به ایران حمله کرد و در جنگی ۱۲روزه در ماه ژوئن، سامانههای پدافند هوایی ایران را درهم کوبید. ترامپ در مراحل پایانی آن جنگ به حملات پیوست و تأسیسات کلیدی هستهای ایران را بمباران نمود.
اسرائیل همچنین متحدان ایران، یعنی حزبالله و حماس، را که از اعضای اصلی شبکهٔ شبهنظامیان منطقهای تهران برای بازدارندگی در برابر حملات بودند، بهشدت تضعیف کرد.
به گفتهٔ روزبه علیآبادی، مشاور ایرانی در شرکت مشاورهٔ ژئوپولیتیک «گلوبال گروث ادوایزرز»، دستگیری مادورو، رژیم ایران را وادار میکند با جدیت بیشتری احتمال برکناری اجباری رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنهای، را در نظر بگیرد.
او گفت: «دستگیری مادورو یک نقطهٔ عطف برای ایران است. این اتفاق امکانهایی را باز میکند که پیش از این در ایران وجود نداشت.»
در جریان جنگ ۱۲روزهٔ ژوئن، حملات اسرائیل و آمریکا عمدتاً برنامهٔ هستهای و موشکی ایران را هدف قرار داده بود. با این حال، اسرائیل همچنین افسران ارشد نظامی و نمادهای نظام، از جمله زندان اوین در تهران، را هدف گرفت؛ اقدامی که نگرانیهایی را دربارهٔ تلاش احتمالی برای پایاندادن به کل نظام ایجاد کرد.
تحلیلگران میگویند تهدید اخیر ترامپ دامنهٔ سناریوهای ممکن برای اقدام نظامی را گسترش داده و «حفاظت از حقوق بشر» را نیز در بر میگیرد.
مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، روز شنبه گفت عملیات کاراکاس پیامی روشن برای جهان داشت: ترامپ ترجیح میدهد مسائل را بهصورت مسالمتآمیز حل کند، اما اگر لازم بداند، اقدام خواهد کرد.
او در یک نشست خبری گفت: «وقتی این رئیسجمهور سر کار است، بازی درنیاورید، چون عاقبت خوبی نخواهد داشت. وقتی رئیسجمهور حرفی میزند، باید او را جدی بگیرید.»
افزایش خطرات خارجی در حالی رخ میدهد که دولت تهران در تلاش است پاسخی برای اعتراضاتی بیابد که یک هفته پیش در پی نارضایتی از سقوط ارزش پول ملی آغاز شد.
حاکمیت میان لحنی آشتیجویانه دربارهٔ مطالبات اقتصادی و تهدید به خشونت علیه معترضان ــ که آنها را عوامل دشمنان خارجی معرفی میکند ــ در نوسان بوده است. علی خامنهای در نخستین واکنش رسمی خود به اعتراضات، روز شنبه گفت نگرانیهای اقتصادی را درک میکند، اما تأکید کرد ناآرامیها توسط دشمنان ایران طراحی شده است.
رسانههای دولتی به نقل از او نوشتند: «این افزایش ناعادلانهٔ نرخ ارز طبیعی نیست؛ کار دشمن است. باید با آشوبگران برخورد شود.»
به گفتهٔ گروه «فعالان حقوق بشر در ایران»، تاکنون دستکم ۱۵ معترض در این ناآرامیها کشته شدهاند؛ اعتراضاتی که اکنون به ۶۰ شهر گسترش یافته است.
آقای خامنهای که حرف آخر را در سیاست داخلی و خارجی ایران میزند، از سال ۱۹۸۹ در قدرت است. پافشاری او بر حق ایران برای غنیسازی اورانیوم، اصلیترین مانع در مذاکرات هستهای بوده که میتواند به کاهش تحریمهای فلجکننده منجر شود.
رهبر جمهوری اسلامی به یکی از کانونهای اصلی خشم معترضان تبدیل شده است؛ معترضانی که با سیاست خارجی سختگیرانهٔ او و سرکوب داخلی و قواعد سختگیرانهٔ اخلاقی مخالفاند.
به گفتهٔ ناظران، معترضان احتمالاً با تعهد آمریکا به حمایت از آنها احساس قدرت بیشتری خواهند کرد.
مصطفی پاکزاد، تحلیلگر ژئوپولیتیک در امور ایران، گفت: «سال ۲۰۲۶ برای رهبری ایران مثل یک کابوس آغاز شده است. گزینههای رژیم بهشدت محدود شده است.»
ایران در برابر چالشهای اقتصادی و تهدیدات نظامی
حکومت ایران در سالهای اخیر با توسل به زور، اعتراضهای سراسری پیاپی را که مشروعیتش را به چالش میکشید، پشت سر گذاشته است. اما این بار، حاکمان با چالشی پیچیدهتر روبهرو هستند: ناآرامی فزایندهٔ داخلی همزمان با تهدید نظامی خارجی.
به نظر میرسد حکومت در مواجهه با این دو بحران به بنبست رسیده است؛ نه راهبرد روشنی برای متوقف کردن فروپاشی اقتصادیِ محرک اعتراضها دارد و نه نشانهای از تمایل رهبران ایران به دادن امتیازهای لازم در برنامهٔ هستهای برای راضی کردن اسرائیل و ایالات متحده و دور کردن خطر دور تازهای از حملات دیده میشود.
اعتراضها یک هفته است که ایران را درگیر کردهاند. هرچند از نظر گستره و اندازه به دو خیزش بزرگ اخیر ــ یکی در سال ۲۰۲۲ به رهبری زنان و دیگری در سال ۲۰۱۹ که با افزایش قیمت بنزین آغاز شد ــ نرسیدهاند، اما مقامات ارشد را بهشدت نگران کرده و واکنش سریع آمریکا و اسرائیل را برانگیختهاند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تهدید کرد که مداخله خواهد کرد و روز جمعه در پیامی در شبکههای اجتماعی نوشت اگر ایران «معترضان مسالمتجو» را بکشد، ایالات متحده به کمک آنها خواهد آمد و افزود: «ما مسلح هستیم و آمادهٔ اقدام.»
وزیر خارجهٔ اسرائیل و چند مقام دولتی دیگر نیز به حمایت از معترضان موضعگیری کردند. گیلا گملیئل، وزیر نوآوری، علوم و فناوری اسرائیل، روز پنجشنبه در ویدئویی که در شبکههای اجتماعی منتشر شد گفت: «اسرائیل کنار شماست و به هر شکل ممکن از شما حمایت میکند.»
روز شنبه، ارتش آمریکا به ونزوئلا ــ یکی از نزدیکترین متحدان ایران ــ حمله کرد و رهبر این کشور، نیکلاس مادورو، را بازداشت نمود. در کنفرانس خبریای که ترامپ در آن گفت واشنگتن قصد دارد فعلاً ادارهٔ این کشور آمریکای جنوبی را در دست بگیرد، مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، تأکید کرد که سایر کشورها باید از این اقدام عبرت بگیرند.
رهبران و چهرههای سیاسی ایران بهشدت متزلزل و شوکه به نظر میرسند. پیامدهای این تحول برای تهران را نمیتوان دستکم گرفت.
علی قلهکی، تحلیلگر اصولگرا در ایران، در گفتوگویی تلفنی گفت وضعیت وخیم اقتصادی نقش محوری در سقوط رهبران ونزوئلا و سوریه داشته و موجی از نارضایتی عمومی و تضعیف روحیهٔ نیروهای امنیتی ایجاد کرده است. او گفت: «درس این اتفاق برای ایران این است که باید بسیار مراقب باشیم چنین سناریویی اینجا تکرار نشود. وقتی پلیس ضدشورش، نیروهای امنیتی و ارتش برای تأمین معیشتِ خودشان درگیرند، خطوط دفاعی فرو میریزند.»
پس از تهدید ترامپ به حمله، شورای عالی امنیت ملی ایران شب جمعه جلسهای اضطراری و دیرهنگام برگزار کرد تا دربارهٔ مهار اعتراضها با خشونت کمتر، بهمنظور جلوگیری از تشدید خشم عمومی، تصمیمگیری کند. به گفتهٔ سه مقام ایرانی آگاه از رایزنیهای داخلی که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود، آنها همچنین برای احتمال حملات نظامی آماده میشدند.
این سه مقام گفتند همزمان با گسترش اعتراضها، مقامات ارشد در جلسات و گفتوگوهای خصوصی اذعان کردهاند که جمهوری اسلامی وارد «حالت بقا» شده است. به نظر میرسد ابزارهای حکومت برای مقابله با هر دو چالش ــ اقتصاد در حال سقوط و تهدید درگیری دوباره با اسرائیل و آمریکا ــ بسیار محدود است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در هفتههای اخیر بارها بهصراحت همین را گفته و حتی در مقطعی اعلام کرده که «هیچ ایدهای» برای حل مشکلات فراوان کشور ندارد.
او روز پنجشنبه، در نخستین سخنرانی عمومی خود پس از آغاز اعتراضها، گفت: «هر سیاست ناعادلانهای در جامعه محکوم به شکست است. بپذیریم که باید به حرف مردم گوش دهیم.»
اقدامهایی که دولت تاکنون برای بهبود وضعیت اقتصادی انجام داده ــ از جمله تغییر رئیس بانک مرکزی و اعلام اصلاحات در سیاست ارزی ــ تأثیر چندانی نداشته است. اصلاح واقعی اقتصاد مستلزم تغییرات اساسی است؛ از جمله دستیابی به توافق هستهای با واشنگتن برای رفع تحریمها و برخورد جدی با فساد. به نظر میرسد دولت یا توان چنین اقدامهایی را ندارد یا ارادهٔ انجامشان را.
تحلیلگران میگویند مشکلات ایران به هم گره خوردهاند. اقتصاد کشور بهشدت از تحریمهای آمریکا علیه فروش نفت و مبادلات بانکی بینالمللی آسیب دیده؛ تحریمهایی که پس از خروج ترامپ از توافق هستهای در سال ۲۰۱۸ اعمال شد. پس از بازگشت تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل در سپتامبر، ارزش پول ملی ایران بیش از پیش سقوط کرد. فساد گسترده و سوءمدیریت نیز در این وضعیت نقش داشتهاند.
مشکل دیگر ایران، ادامهٔ تنش با اسرائیل است. اسرائیل در ماه ژوئن حملهای غافلگیرکننده به ایران انجام داد که به جنگی ۱۲روزه انجامید و در نهایت با بمباران و وارد آمدن خسارات سنگین به تأسیسات هستهای ایران توسط آمریکا پایان یافت. به گفتهٔ همان سه مقام آگاه، در هفتهٔ گذشته نگرانیها افزایش یافته که اگر بیثباتی داخلی ادامه یابد، اسرائیل آن را فرصتی برای حملهٔ دوباره ببیند. اظهارات ترامپ و مقامات اسرائیلی نیز این نگرانیها را تشدید کرده است.
پزشکیان هفتهٔ گذشته دو جلسهٔ اضطراری با کمیتهٔ مشورتی اقتصادی خود برگزار کرد و از آنها راهنمایی خواست. به گفتهٔ دو مقام آگاه از جزئیات این جلسات که نخواستند نامشان فاش شود، برخی مشاوران پیشنهاد دادهاند که پزشکیان در سخنرانیهای عمومی، مسئولیت را متوجه ساختار دوگانهٔ قدرت در ایران کند؛ ساختاری که در آن تصمیمهای کلیدی توسط رهبر جمهوری اسلامی، آیتالله علی خامنهای، گرفته میشود.
آیتالله خامنهای روز شنبه موضعی سختتر از رئیسجمهور گرفت و در سخنانی گفت «اغتشاشگران باید سر جای خود نشانده شوند» و دشمنان خارجی را مسئول کاهش ارزش پول ملی و مشکلات اقتصادی دانست. با این حال، اذعان کرد که بازاریان تهران حق دارند به نوسان قیمتها اعتراض کنند.
دور تازهٔ ناآرامیها از هفتهٔ گذشته و با تعطیلی مغازههای بازار تهران در اعتراض آغاز شد. با گسترش اعتصابها به شهرهای دیگر، دولت برای مهار اوضاع، تعطیلات سراسری چهارروزهای را تا پایان روز یکشنبه اعلام کرد. با این حال، روز یکشنبه بیشتر مغازههای بازار تهران همچنان بسته بودند و طبق ویدئوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی و گزارش رسانههای داخلی، اعتراضهای پراکنده و حضور سنگین پلیس ضدشورش ادامه داشت.
در روزهای اخیر، ناآرامیها در بسیاری از نقاط به شورش تبدیل شده است. بر اساس ویدئوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی، گزارش رسانههای ایرانی و سرویس فارسی بیبیسی، جوانان در برخی شهرها به ساختمانهای دولتی حمله کردهاند، با نیروهای امنیتی درگیر شدهاند و خودروها، موتورسیکلتها و سطلهای زباله را به آتش کشیدهاند.
نیروهای امنیتی معترضان را کتک زده و از گاز اشکآور استفاده کردهاند و در برخی ویدئوها از شهرهای غرب ایران صدای تیراندازی شنیده میشود. بنا بر گزارش رسانههای رسمی، گروههای حقوق بشری و تصاویر مراسمهای تشییع، دستکم هشت معترض و دو نیروی امنیتی کشته شدهاند.
مهدی رحمتی، تحلیلگر ایرانی و مشاور برخی مقامات در حوزهٔ راهبرد منطقهای، در گفتوگویی گفت: «متأسفانه فکر میکنم دولت هیچ درک یا راهبردی برای وضعیت داخلی و فشارهای بینالمللیِ رو به افزایش ندارد.» او افزود: «خشم مردم انکارناپذیر است. یک دیدگاه این است که دارند اجازه میدهند مردم خشمشان را تخلیه کنند، چون به نقطهٔ انفجار رسیدهایم.»
عباس عراقچی، وزیر خارجهٔ ایران، روز پنجشنبه بهطور خصوصی با مدیران چند رسانهٔ وابسته به حکومت دیدار کرد و به گفتهٔ دو فرد آگاه از این جلسه، بحران در حال شکلگیری را نبردی برای بقای نظام جمهوری اسلامی و حتی خود کشور توصیف نمود. به گفتهٔ این افراد، عراقچی تأکید کرده که چشمانداز مذاکره با واشنگتن در حال حاضر وجود ندارد و تصمیمگیری دربارهٔ تعامل با آمریکا در اختیار او نیست.
یک هفته است که مردم برای ابراز خشم از حکومت و مطالبهٔ پایان حاکمیت روحانیون به خیابانها آمدهاند. این اعتراضها عمدتاً در شهرهای کوچکتر، مناطق فقیرنشین و دانشگاهها جریان داشته است؛ جایی که شعارهایی مانند «مرگ بر خامنهای» و «آزادی، آزادی» سر داده میشود.
اما در تهران ــ بهجز بازار مرکزی، محوطهٔ دانشگاه و چند محلهٔ کارگری ــ شهر تا حد زیادی عادی به نظر میرسد. طبق گفتهٔ ساکنان و ویدئوهای منتشرشده، پیستهای اسکی شمال تهران مملو از گردشگران مرفه است.
اعتراضهای کنونی از نظر وسعت و اندازه به خیزش سال ۲۰۲۲ نمیرسد؛ خیزشی که حول جنبش مترقی حقوق زنان و لغو حجاب اجباری شکل گرفت و ماهها ادامه داشت. با این حال، این اعتراضها همچنان میتوانند گسترش یابند و خشونتآمیزتر شوند.
خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، روز شنبه گزارش داد که در استانهای غربی برخی شورشها شکل «هستههای سازمانیافته» و حملات «نیمهنظامی» به خود گرفتهاند. این خبرگزاری دربارهٔ استان ایلام نوشت که برخی از معترضان سلاح گرم، تجهیزات سنگین و نارنجک دستی در اختیار داشتهاند. ویدئوهای منتشرشده نشان میدهد جمعیتی با صورتهای پوشیده در حال شلیک هوایی با سلاحهای تهاجمی هستند و شعار «مرگ بر خامنهای» سر میدهند.
در بیانیهای مشترک، ۱۷ فعال طرفدار دموکراسی در ایران ــ از جمله نرگس محمدی، برندهٔ زندانی جایزهٔ صلح نوبل، و فیلمسازان جعفر پناهی و محمد رسولاف ــ از نیروهای امنیتی خواستند از حمله به معترضان خودداری کنند.
در این بیانیه آمده است: «تنها راه نجات ایران، گذار از جمهوری اسلامی است؛ مطالبهای که نه موقتی است و نه قابل سرکوب.»
همپیمانی ایران و ونزوئلا در سایه دشمنی با واشنگتن
روز شنبه، ایران ــ کشوری با دوستان نزدیک اندک و چالشهای فزاینده ــ ناگهان یکی از مهمترین متحدان خود در آمریکای لاتین را از دست داد؛ ایالات متحده به ونزوئلا حمله کرد و رئیسجمهور این کشور، نیکلاس مادورو، را بازداشت نمود.
ایران و ونزوئلا، هر دو کشورهای نفتخیز تحت تحریم آمریکا، طی دو دههٔ گذشته روابط سیاسی و اقتصادی نزدیکی برقرار کرده بودند؛ رابطهای که بر پایهٔ ایدئولوژی ضدآمریکایی مشترک و همکاری برای دور زدن تحریمها شکل گرفته بود.
رهبران و چهرههای سیاسی ایران بارها با افتخار از این سخن گفته بودند که تهران توانسته است به «حیاط خلوت آمریکا» نفوذ کند و در ونزوئلا حضور و نفوذ داشته باشد. این حضور شامل میلیاردها دلار سرمایهگذاری ایران در بخش نفت و انرژی ونزوئلا، پروژههای مسکن و طرحهای صنعتی مختلف بود؛ سرمایهگذاریهایی که بسیاری از آنها بازده مالی اندک یا حتی هیچ بازدهی نداشتند.
بر اساس دادههای شرکت جهانی «کلِر» (Kpler) که حملونقل نفت را رصد میکند، ایران بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ حدود ۲۵ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای بنزین به ونزوئلا ارسال کرده که ارزش آنها حدود ۲.۵ میلیارد دلار بوده است.
رسانههای ایرانی گزارش دادهاند که ونزوئلا حدود ۲ میلیارد دلار به ایران بدهکار است؛ بدهیای که هم بابت نفت و بنزین تحویلی و هم بابت بازپرداخت بخشی از سرمایهگذاریها در بخشهای دیگر ایجاد شده است.
وزارت نفت ایران همچنین قراردادهایی به ارزش صدها میلیون دلار برای تعمیر دو پالایشگاه بزرگ ونزوئلا امضا کرده بود و به گفتهٔ همایون فلکشاهی، رئیس بخش تحلیل نفت خام در Kpler و کارشناس حوزهٔ انرژی ایران و ونزوئلا، تیمهایی از مهندسان ایرانی همچنان در این پالایشگاهها مشغول به کار بودند. به گفتهٔ او، ایران همچنین تجهیزات و قطعات یدکی برای پالایشگاههایی ارسال کرده بود که در آستانهٔ فروپاشی قرار داشتند.
فلکشاهی گفت: «روابط ایران و ونزوئلا دو بُعد داشت؛ نخست، روابطی بسیار نمادین و سیاسی، و دوم، همکاری در حوزهٔ نفت و انرژی. آنها از یکدیگر یاد گرفتند چگونه تحریمها را دور بزنند و روشها و تکنیکهایی را به کار بگیرند تا تجارت نفت و لجستیک آن در شرایط تحریم بهینه شود.»
با توجه به بحران شدید اقتصادی ایران و اعتراضهای گستردهای که همین وضعیت به آن دامن زده، بدهی ونزوئلا به ایران ــ که رقم کمی هم نیست ــ به احتمال زیاد هرگز پرداخت نخواهد شد. شماری از رسانههای ایرانی در روزهای اخیر سیاستهای تهران در قبال ونزوئلا را بهشدت مورد انتقاد قرار داده و نوشتهاند این سیاستها بیشتر انگیزههای سیاسی داشته و منابعی را هدر داده که متعلق به مردم ایران بوده است.
پایگاه خبری اقتصادی «اقتصاد۲۴» نوشت: «نتیجهٔ این رویکرد، تعاملات پرریسک و انباشت بدهیهایی است که امروز بازپرداخت آنها بسیار بعید به نظر میرسد.» وبسایت محافظهکار «تابناک» نیز هشدار داد که اگر آمریکا کنترل ونزوئلا را به دست بگیرد، ممکن است هرگونه بازپرداخت بدهی به ایران بهکلی منتفی شود.
مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، روز یکشنبه در برنامهٔ «فِیس دِ نِیشن» شبکهٔ سیبیاس گفت یکی از دلایل برکناری مادورو ــ علاوه بر اتهامهای مربوط به ارتباط او با کارتلهای مواد مخدر ــ این بوده که او به دشمنان آمریکا، از جمله ایران، اجازه داده بود در آمریکای لاتین جای پا پیدا کنند.
ایران در بیانیهای که وزارت خارجه صادر کرد، مداخلهٔ آمریکا در ونزوئلا را بهشدت محکوم نمود و ربودن مادورو را نقض حاکمیت ملی این کشور و حقوق بینالملل دانست.
عباس عراقچی، وزیر خارجهٔ ایران، در صفحهٔ شخصی خود در شبکههای اجتماعی نوشت که با همتای ونزوئلاییاش گفتوگو کرده و بار دیگر حمایت قاطع تهران از ونزوئلا و مردم این کشور را اعلام کرده است. او افزود که سفیر ایران و کارکنان نمایندگی دیپلماتیک تهران در کاراکاس بدون وقفه به کار خود ادامه میدهند.
سینا آزادی، مدیر برنامهٔ مطالعات خاورمیانه و کارشناس ایران در دانشگاه جورج واشنگتن، گفت: «برکناری مادورو بدون تردید ضربهای به نفوذ ایران وارد میکند، اما به این معنا نیست که حضور ایران کاملاً از بین رفته باشد. حتی در این شرایط هم ایران تلاش خواهد کرد روابط خود را با دیگر دولتهای چپگرای آمریکای لاتین که به نوعی با آمریکا مخالفاند گسترش دهد و همچنین بکوشد با دولت بعدی ونزوئلا روابطی دوستانه برقرار کند.»
ایران و ونزوئلا همچنین روابط نظامی محدودی داشتند. به گفتهٔ وزارت دفاع ونزوئلا و مقامات آمریکایی، این کشور از سال ۲۰۰۷ شروع به خرید کیتهایی برای ساخت پهپاد ایرانی «مهاجر–۲» کرد. این پهپادها توسط شرکت دولتی تسلیحاتی ونزوئلا به نام CAVIM مونتاژ میشدند و در ژوئیهٔ ۲۰۲۲، مادورو پهپادهای رزمی مسلح ایرانی را که با این کیتها ساخته شده بودند، به نمایش گذاشت.
حملهٔ ترامپ به ونزوئلا چه معنایی برای ایران دارد؟
یکی از معدود نکات روشنی که در ۲۴ ساعت پس از دستگیری مادورو رئیس جمهور ونزوئلا توسط آمریکا، شکار شد، این است که حاکمیت ایران اکنون بهطور جدی در وضعیت هشدار قرار دارد.
تنها چند روز پس از آنکه ترامپ با افتخار اعلام کرد آمریکا «آماده و مسلح» است تا از معترضان ایرانی دفاع کند، اکنون پرسشهای مهمتری مطرح شدهاند: آیا بازداشت مادورو نشانهای از احتمال انجام عملیاتی مشابه علیه تهران است؟ و آیا دولت ترامپ ممکن است از روابط ایران و مادورو بهعنوان بهانهای برای حمایت از مداخلهگریهای مشابه در سطح جهانی استفاده کند؟
این پرسشها در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که دو جریان رقیب در پایگاه سیاسی ترامپ، برای تأثیرگذاری بر سیاست خارجی او در حال جدالاند. اردوگاه انزواطلب «اول آمریکا» نسبت به هرگونه پروژهٔ بلندپروازانهٔ تغییر رژیم در ایران هشدار میدهد، در حالی که اردوگاه تندرو و مداخلهگرا با ماجراجوییهای ژئوپولیتیکی ترامپ جسورتر شده است.
سینا توسی، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در «مرکز سیاست بینالملل» در گفتوگو با هاآرتص گفت: «آنچه در ونزوئلا رخ داد برای ایران اهمیت دارد. از نگاه تهران، این اتفاق پیام روشنی میفرستد دربارهٔ اینکه واشنگتن وقتی احساس کند توازن هزینه و فایده به نفعش است، چگونه با رژیمهای دشمن رفتار میکند.»
او افزود: «در عین حال، منطق “اول آمریکا” همچنان برقرار است؛ به این معنا که حمله به ونزوئلا بهوضوح در اولویت قرار میگیرد، نه میدانهای دورتر و پرهزینهتری مانند خاورمیانه.»
با وجود این ملاحظات، تمرکز ویژهٔ ترامپ بر ایران توجه دولت ایران را بهشدت جلب کرده است. مقامهای ایرانی نگراناند که آمریکا ممکن است بهگونهای در اعتراضهای ایران دخالت کند که دولتهای اوباما و بایدن پیشتر از آن پرهیز کرده بودند.
آرش عزیزی، تاریخنگار ایرانی–آمریکایی، به هاآرتص گفت: «توئیت بیپروای ترامپ که ایران را تهدید میکرد، پیشتر تهران را در حالت آمادهباش قرار داده بود و اقدام سریع او علیه مادورو این نگرانی را تشدید کرده و مخالفان جمهوری اسلامی را جسورتر ساخته است. خود ترامپ هم موفقیت عملیات ونزوئلا را با بمباران ایران در سال گذشته مقایسه کرده است.»
او ادامه داد: «اکنون رژیم ایران بیش از پیش از آنچه ترامپ ممکن است علیه آن انجام دهد، هراسان است، در حالی که مخالفان خوشحالاند که ضربهٔ دیگری به خامنهای وارد شده؛ کسی که در سال ۲۰۲۲ ونزوئلا را نزدیکترین متحد ایران توصیف کرده بود.»
جیسون برادسکی، مدیر سیاستگذاری سازمان «اتحاد علیه ایران هستهای»، نیز به هاآرتص گفت: «رژیم ایران با دقت بسیار به بازداشت مادورو نگاه میکند، بهویژه از آنرو که ترامپ در جریان جنگ ۱۲روزه، رهبر جمهوری اسلامی را تهدید کرده بود. این عملیات تاریخی به تصویر ترامپ بهعنوان رئیسجمهوری غیرقابل پیشبینی و آمادهٔ ریسک میافزاید؛ تصویری که در دشمنان آمریکا ترس ایجاد میکند و اعتبار تهدید نظامی آمریکا را افزایش میدهد. این امر بازدارندگی آمریکا را تقویت میکند.»
او افزود: «همانطور که معاون رئیسجمهور دربارهٔ مادورو توئیت کرد، “ترامپ دقیقاً همان چیزی را که میگوید، انجام میدهد.” وقتی ترامپ در تروثسوشال رژیم ایران را تهدید میکند که اگر معترضان را بکشد، با پیامدهایی روبهرو خواهد شد، این موضوع اضطراب جمهوری اسلامی را بیشتر میکند.»
بازداشت مادورو ــ که سطحی از مداخلهٔ آمریکا در یک کشور خارجی را نشان میدهد که پیشتر غیرقابل تصور بود ــ پس از ماهها فراز و نشیب در تنشهای واشنگتن و کاراکاس رخ داد.
در ماههای اخیر، حملات آمریکا به قایقهای مظنون به قاچاق مواد مخدر در سواحل ونزوئلا افزایش یافته بود، سپس نفتکشهای حامل نفت ونزوئلا توقیف شدند و آمریکا محاصرهای اعمال کرد که با تهدیدهای لفظی فزایندهٔ ترامپ دربارهٔ آیندهٔ مادورو همراه بود.
هرچند ترامپ پس از عملیات، مستقیماً به روابط ایران و ونزوئلا اشاره نکرد، اما وزیر خارجهٔ آمریکا، مارکو روبیو، بارها این ارتباط را برجسته کرده و از آن برای مشروع جلوه دادن افزایش استفادهٔ ترامپ از زور علیه ونزوئلا بهره برده است.
روبیو در ۲ دسامبر به فاکسنیوز گفت: «ایران، سپاه پاسداران و حتی حزبالله در آمریکای جنوبی حضور دارند و یکی از پایگاههای اصلی آنها ــ بهویژه برای ایرانیها ــ در داخل ونزوئلاست.»
او افزود: «جایی که پرچم خود را کاشتهاند، خاک ونزوئلاست، با همکاری کامل و آشکار آن رژیم.»
او دو هفته بعد، در سخنان پایان سال خود، گفت: «ونزوئلا نهتنها رژیمی نامشروع است که با ما همکاری نمیکند، بلکه رژیمی است که آشکارا با عناصر جنایتکار و تروریستی، از جمله حزبالله و ایران، همکاری دارد.»
در مقابل، در اردوگاه انزواطلب «اول آمریکا»، نگرانیها دربارهٔ نفوذ احتمالی اسرائیل بر تصمیمگیریهای ترامپ رو به افزایش است.
تاکر کارلسن، مجری سابق فاکسنیوز و یکی از چهرههای شاخص این جریان، به نزدیکی ایدئولوژیک ماریا کورینا ماچادو، رهبر مخالفان ونزوئلا و برندهٔ جایزهٔ صلح نوبل ۲۰۲۵، با دولت اسرائیل اعتراض کرد و آن را نشانهای از تلاش او برای تأثیرگذاری بر اقدامات نظامی آینده دانست.
ماچادو پس از حمله، به روزنامهٔ «اسرائیل هیوم» ــ متعلق به میریام ادلسون، از حامیان بزرگ مالی ترامپ ــ گفت: «از زمان به قدرت رسیدن هوگو چاوز، ونزوئلا به یکی از خصمانهترین کشورهای آمریکای لاتین نسبت به اسرائیل و صهیونیسم تبدیل شد.»
او افزود: «مادورو این خط ضداسرائیلی را با شدت بیشتری ادامه داد. در نتیجه، ونزوئلا که پیشتر روابط گرمی با اسرائیل داشت و حتی فناوریهای امنیتی از آن خریداری میکرد، به مرکز تبلیغات خصمانه علیه صهیونیسم و دولت یهود تبدیل شد.»
کارلسن با انتشار تصاویری از این مقاله در شبکهٔ ایکس نوشت: «این دیگر چه داستانی است؟»
در حالی که احتمال اقدام آمریکا علیه ونزوئلا افزایش مییافت، تمرکز ترامپ در خاورمیانه ظاهراً بر حفظ آتشبس غزه و جلوگیری از گسترش بحران منطقهای قرار داشت.
اما اندکی پیش از سفر دسامبر بنیامین نتانیاهو به آمریکا ــ پنجمین سفر او در دورهٔ کنونی ریاستجمهوری ترامپ ــ لحن تهدیدآمیز علیه ایران تشدید شد. ترامپ بارها به حملات خود علیه ایران در ژوئن ۲۰۲۵ اشاره کرد. او در آن زمان برای مدتی کوتاه از تغییر رژیم سخن گفت، اما سپس چنین وانمود کرد که حملات بمبافکنهای B2 مداخلهای کافی و موفق بوده است.
در جریان سفر نتانیاهو ــ که با گزارشهایی دربارهٔ درخواست اسرائیل برای حمایت آمریکا از حملات تازه علیه ایران همراه بود ــ ترامپ تهدیدهای خود علیه رژیم ایران را تشدید کرد و گفت هرگونه تلاش برای ازسرگیری برنامهٔ هستهای را نابود خواهد کرد و عملاً حملات اسرائیل به توان موشکی بالستیک ایران را تأیید نمود.
با این حال، زمانی که هفتهٔ گذشته در مارالاگو، در کنار نتانیاهو، دربارهٔ تغییر رژیم سؤال شد، ترامپ عقبنشینی کرد و گفت ممکن است وضعیت «خودبهخود» حل شود.
او گفت: «آنها مشکلات زیادی دارند. تورم وحشتناک است. اقتصادشان نابود شده. مردم هم خیلی راضی نیستند. اما فراموش نکنید هر وقت شورشی شکل میگیرد، کوچک یا بزرگ، شروع میکنند به تیراندازی به مردم.»
او افزود: «سالهاست این را میبینم؛ نارضایتی گستردهای وجود دارد. جمعیتهای ۱۰۰ هزار، ۲۰۰ هزار نفری شکل میگیرد و ناگهان مردم شروع به تیر خوردن میکنند و آن جمعیت خیلی زود متفرق میشود. اینها آدمهای بسیار بیرحمی هستند.»
دیدار ترامپ و نتانیاهو همزمان بود با گسترش سریع اعتراضهای ایران در سراسر کشور و پایان این سفر با تهدید ترامپ به حمایت از معترضان همراه شد.
علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در واکنش در شبکهٔ ایکس نوشت: «با اظهارات مقامات اسرائیلی و ترامپ، آنچه پشت پرده در جریان بوده، اکنون روشن شده است.»
هم متحدان انزواطلب ترامپ و هم منتقدانش، هرگونه اقدام احتمالی آمریکا علیه ایران را محکوم کردند. استیو بنن، متحد ترامپ، در پادکست «اتاق جنگ» گفت: «ما وقت دخالت در ایران را نداریم؛ خودمان مشکلات زیادی داریم.»
نمایندهٔ جمهوریخواه، توماس مَسی، نیز گفت: «ما در داخل کشور مشکل داریم و نباید منابع نظامیمان را صرف امور داخلی کشور دیگری کنیم»، و افزود که هرگونه تغییر رژیم نه دربارهٔ «آزادی بیان در ایران»، بلکه دربارهٔ «دلار، نفت و اسرائیل» است.
کمتر از یک روز بعد، ترامپ صراحتاً نفت را بهعنوان انگیزهٔ اصلی اقداماتش ــ البته در مورد ونزوئلا، نه ایران ــ مطرح کرد.
مارجری تیلور گرین، متحد سابق ترامپ که قرار است هفتهٔ آینده از کنگره استعفا دهد، تلاش کرد ایران و ونزوئلا را به هم پیوند بزند و نوشت: «برکناری مادورو حرکتی آشکار برای کنترل منابع نفتی ونزوئلاست؛ اقدامی که ثبات لازم برای جنگ بعدی تغییر رژیم در ایران را تضمین میکند.»
به گفتهٔ سینا توسی، سخنان و اقدامات ترامپ در ونزوئلا احتمالاً عزم ایران را سختتر خواهد کرد.
او گفت: «در بستر منطقهای، بهویژه پس از دیدار نتانیاهو و ترامپ که در آن نام ایران بهصراحت مطرح شد، این اتفاق برداشت ایران از تهدید را تشدید خواهد کرد. جمهوری اسلامی نسبت به ونزوئلا ساختاری ریشهدارتر دارد، با لایههای متعدد کنترل و اجبار. رهبران ایران این ماجرا را انگیزه ای برای سازش نمیبینند، بلکه دلیلی تازه برای تقویت دفاع و بازدارندگی خود تلقی میکنند.»
توسی همچنین دربارهٔ نگاه مردم ایران هشدار داد و افزود: «برای ایرانیان، ونزوئلا هنوز نمونهای امیدبخش نیست.»
او گفت: «ایرانیان دیدهاند که تغییر رژیم به رهبری آمریکا اغلب چگونه پایان مییابد؛ با بیثباتی و خشونت طولانیمدت، نه پاسخگویی یا تحول واقعی اجتماعی، سیاسی و اقتصادی. کنار زدن یک رهبر در شرایطی مبهم یک چیز است؛ آنچه پس از آن میآید یک چیز دیگر. در این مرحله، ونزوئلا بیشتر نشانهٔ عدم قطعیت است تا الگویی قابل اتکا؛ همان مسیری که ایرانیان در سوریه و دیگر نقاط خاورمیانه پس از مداخلات مورد حمایت آمریکا دیدهاند.»
نظر شما