عربستان و امارات در حال رایزنی با دولت ترامپ هستند تا فشار اقتصادی بر ایران ادامه پیدا کند و واشنگتن با دادن امتیازهایی که باعث کاهش تحریمها یا پایان محاصره دریایی آمریکا شود، موافقت نکند.
تلاشها برای ازسرگیری مذاکرات با هدف پایان دادن به جنگ میان آمریکا و ایران، با مقاومت برخی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت در خلیج فارس روبهرو شده است. به گفته افراد مطلع، این کشورها موضع خود را تغییر دادهاند و دیگر با هرگونه توافقی که به نفع تهران باشد، موافق نیستند.
این درحالی است که میانجیهایی از جمله قطر تلاش میکنند دور جدیدی از مذاکرات را از اوایل هفته آینده در عمان برگزار کنند تا واشنگتن و تهران دوباره پای میز مذاکره بنشینند، تنگه هرمز را بازگشایی کنند و روند پایان دادن به جنگ را آغاز نمایند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز سهشنبه گفت که معتقد است دو طرف بهزودی بار دیگر با یکدیگر دیدار خواهند کرد.
کشورهای عرب خلیج فارس عموماً معتقدند ترامپ نباید درگیری نظامی با ایران را تشدید کند. اما عربستان سعودی، بهعنوان بزرگترین قدرت نفتی منطقه، و امارات متحده عربی در حال رایزنی با دولت ترامپ هستند تا فشار اقتصادی بر ایران ادامه پیدا کند و واشنگتن با دادن امتیازهایی که باعث کاهش تحریمها یا پایان محاصره دریایی آمریکا شود، موافقت نکند.
موضع عربستان بهویژه پس از آن تغییر کرد که این کشور با موانع تازهای برای رساندن نفت خود به بازار روبهرو شد. این وضعیت پس از آن ایجاد شد که حوثیهای یمن، که متحد ایران هستند، فشار بر محمولههای نفتی عربستان در مسیر دریای سرخ را افزایش دادند.
فشار کشورهای خلیج فارس تنها یکی از موانعی است که بر سر رسیدن به توافق وجود دارد. تمایل خود ترامپ برای ادامه محاصره، نگرانی تهران از اینکه مذاکرات صرفاً اقدامی موقت از سوی آمریکا برای عبور از انتخابات میاندورهای باشد و پس از آن دوباره حملات از سر گرفته شود، و همچنین تندتر شدن مواضع جریانهای تندرو در ایران همزمان با تشدید فشارهای اقتصادی آمریکا، از دیگر موانع هستند.
بهنام بن طالبلو، مدیر ارشد برنامه ایران در بنیاد دفاع از دموکراسیها، یک اندیشکده مستقر در واشنگتن، گفت: «شاید هیچ عامل دیگری به اندازه فعال شدن دوباره تهدید حوثیها، پس از ماهها اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز، کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را به همراهی با تحریمهای آمریکا سوق نداده باشد.»
او افزود: «اینها هزینهها و پیامدهای سیاست ایران برای استفاده بیش از حد از اهرمهای فشار خود است.»
یک مقام کاخ سفید نیز گفت تحریمها و محاصره باعث شده آمریکا در برابر ایران در موقعیت قدرتمندی قرار بگیرد. این مقام گفت: «رئیسجمهور ترامپ نیازی ندارد با ایرانیها وارد مذاکره شود.»
کشورهای عربی به رهبری عربستان سعودی در طول تابستان تلاش کرده بودند مذاکرات با ایران را پیش ببرند و حتی حاضر بودند توافقی را بپذیرند که در آن نوعی نقش و نفوذ ایران در تنگه هرمز، که مسیر حیاتی صادرات نفت آنهاست، به رسمیت شناخته شود. اما حملات ایران به کشتیهای سعودی در این آبراه و حمایت تهران از تلاشهای حوثیهای مورد حمایت ایران در یمن برای مسدود کردن مسیر جایگزین صادرات از طریق دریای سرخ، باعث شده کشورهای خلیج فارس نسبت به جدیت ایران در رسیدن به توافق تردید کنند.
به گفته برخی از افراد مطلع، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، نیز همین دیدگاه را دارد. او اخیراً به مقامهای آمریکایی گفته است که واشنگتن باید محاصره را تا زمانی ادامه دهد که ایران مجبور شود توافق جدیدی را امضا کند.
مقامهای اماراتی که پیشتر گفته بودند کشورشان خواهان پایان دیپلماتیک جنگ است، اکنون از شدت خوشبینیها درباره احتمال مذاکره با ایران کاستهاند. آنها میگویند افزایش درگیریها در منطقه و حملات به کشتیها نشان میدهد تهران عجلهای برای بازگشت به مسیر دیپلماسی ندارد.
مقامهای این کشورها گفتهاند کشورهای خلیج فارس نباید با کنترل دائمی تنگه هرمز توسط ایران موافق باشند. در مقابل، دیگر کشورهای خلیج فارس، بهویژه عمان و قطر، معتقدند منطقه تاکنون هزینه سنگینی پرداخته است و تنها راه عملی برای پایان دادن به درگیری، بازگشایی مرحلهای تنگه هرمز و توقف حملات به کشورهای خلیج فارس است.
قطر در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل تلاش کرده مذاکرات میان ایران و آمریکا را از سر بگیرد. وزیر خارجه ایران روز یکشنبه وارد دوحه شد تا درباره پیشنهادهای جدید گفتوگو کند. یکی از این پیشنهادها، توقف هفتروزه درگیریهاست؛ وقفهای که میتواند زمینه را برای پایان حملات ایران به کشتیها فراهم کند و در مقابل، آمریکا محاصره دریایی خود را لغو نماید.
اما چنین پیشنهادی ممکن است از همان ابتدا با مخالفت آمریکا روبهرو شود. به گفته افراد مطلع، واشنگتن بارها به قطر اعلام کرده است که ترامپ قصد ندارد محاصره دریایی را لغو کند.
از سوی دیگر، میانجیهای عرب میگویند دیپلماتهای ایرانی تاکنون چندین پیشنهاد برای پایان دادن به جنگ ارائه کردهاند و پذیرفتهاند که بحران اقتصادی در داخل ایران عمیقتر شده است. اما پیامهایی که آنها از سپاه پاسداران دریافت میکنند، متفاوت است. سپاه اعلام کرده که حاضر نیست فرمولهای جدید برای توافق را بپذیرد و برای یک جنگ طولانی آماده است.
سپاه پاسداران که مسئول دفاع از نظام است و نقش مهمی در ساختار قدرت در تهران دارد، خواهان بازگشت به مفاد توافق اولیهای است که ترامپ در ماه ژوئن با ایران به دست آورده بود. بر اساس آن توافق، قرار بود در ازای بازگشایی تنگه هرمز، تحریمهای مربوط به فروش نفت ایران کاهش یابد، دسترسی ایران به داراییهای مسدودشدهاش فراهم شود و نقشی برای تهران در اداره تنگه هرمز به رسمیت شناخته شود. اما آمریکا به میانجیها اعلام کرده است که علاقهای به بازگشت به آن توافق ندارد و معتقد است ادامه فشار اقتصادی در نهایت تهران را وادار خواهد کرد توافقی را بپذیرد که شرایط آن برای واشنگتن و کشورهای خلیج فارس مطلوبتر باشد.
ایران و آمریکا در جستوجوی راهی برای پایان جنگ
به گفته برخی منابع، مذاکرهکنندگان آمریکایی و ایرانی در نیویورک در حال بررسی راهی مرحلهای برای پایان دادن به جنگ هستند. بر اساس این طرح، ایران تنگه هرمز را بازگشایی میکند و آمریکا نیز محاصره اقتصادی ایران را پایان میدهد.
تنگه هرمز به مهمترین اهرم فشار در تلاشها برای پایان دادن به جنگ تقریباً هفتماهه آمریکا و ایران تبدیل شده است. ایران میخواهد از فشار محاصره آمریکا که اقتصادش را بهشدت تحت تأثیر قرار داده، رها شود و واشنگتن نیز خواهان عبور آزادانه کشتیها از این مسیر حیاتی است؛ مسیری که اکنون تهران آن را مسدود کرده است.
به گفته دو منبع ایرانی، دو مقام منطقهای و دو منبع دیپلماتیک غربی که با رویترز گفتوگو کردهاند، مذاکرات با مانع بزرگی روبهروست: هیچیک از دو طرف نمیخواهد پیش از دیگری اهرم فشار خود را از دست بدهد. با این حال، موضع ایران در پسِ خود با این واقعیت همراه است که ادامه رویارویی هزینه اقتصادی سنگینی برای کشور دارد.
یک مقام ارشد ایرانی گفت محتملترین راه برای پایان دادن به این بنبست، رسیدن به توافقی مرحلهای است؛ به این معنا که ایران اجازه عبور کشتیها از تنگه هرمز را بدهد و آمریکا نیز در مقابل محاصره اقتصادی را لغو کند. در چنین شرایطی، تهران ممکن است به داراییهای مسدودشده خود نیز دسترسی پیدا کند.
او در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «یکی از راههای پیش رو این است که بحران را مرحلهبهمرحله حل کنیم. مرحله اول باید پایان محاصره و بازگشایی تنگه هرمز باشد.»
چنین توافقی به معنای آن خواهد بود که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بار دیگر با یک راهحل موقت موافقت کند؛ آن هم پس از اینکه توافق اولیه دیگری در ماه ژوئیه از هم پاشید. به همین دلیل، چالش اصلی مذاکرهکنندگان فقط ترسیم مفاد توافق نیست، بلکه این است که امتیازهای دادهشده به اندازهای پایدار باشند که هر دو طرف بتوانند به اجرای آن اعتماد کنند.
ترامپ گفته است که فکر میکند آمریکا و ایران پس از انتخابات میاندورهای کنگره در سوم نوامبر میتوانند به توافق برسند. یک مقام ارشد اروپایی نیز گفت ایرانیها «فهرست بسیار طولانیای از خواستهها» دارند.
یک مقام کاخ سفید گفت: «ایران بهشدت به توافق نیاز دارد، اما رئیسجمهور ترامپ همه اهرمهای فشار را در اختیار دارد و هر تصمیمی را که به نفع آمریکا باشد خواهد گرفت.» او افزود ترامپ همچنان «در شرایط مناسب آماده گفتوگو با ایران است»، اما نیازی به مذاکره ندارد. به گفته این مقام، آمریکا با در اختیار داشتن کنترل تنگه هرمز و در شرایطی که اقتصاد ایران «در حال فروپاشی» است، در موقعیت «بسیار قدرتمندی» قرار دارد.
این مقام گفت «تحریمهای خردکننده» و «یکی از موفقترین محاصرههای تاریخ» اقتصاد ایران را فلج کرده و کشور را کاملاً ورشکسته نموده است. به گفته او، ترامپ ترجیح میدهد اجازه دهد «فروپاشی اجتنابناپذیر ایران» رخ دهد تا اینکه تهران او را بازی دهد.
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین آمریکا، گفت احتمال رسیدن به توافق پیش از انتخابات را تنها ۳۰ درصد میداند. با این حال، به گفته او، هر دو طرف ممکن است دلایل بیشتری برای توافق پیش از انتخابات داشته باشند تا پس از آن. راس گفت: «چیزی که واقعاً ایرانیها را تحت فشار قرار داده، محاصره است. این محاصره دارد آنها را خفه میکند.»
رسیدن به توافق پیش از انتخابات میتواند برای ترامپ نیز مفید باشد، زیرا بازگشایی تنگه هرمز میتواند از شدت تنشها در خلیج فارس بکاهد، قیمت نفت را کنترل کند و به کاهش قیمت بنزین در آمریکا کمک نماید؛ موضوعی که از نظر سیاسی برای دولت اهمیت دارد. از سوی دیگر احتمال دستیابی ایران به گشایش اقتصادی مورد نیازش نیز، در شرایطی که ترامپ انگیزه سیاسی بیشتری برای رسیدن به توافق دارد، بیشتر است. پس از انتخابات میاندورهای، ترامپ ممکن است با محدودیتهای کمتری روبهرو باشد و تمایل بیشتری به تشدید فشار یا بررسی گزینههای نظامی پیدا کند.
اهرمهای فشاری که واشنگتن و تهران را دوباره به میز مذاکره کشاندهاند –کنترل تنگه هرمز توسط ایران و محاصره دریایی ایران توسط آمریکا- ممکن است در عین حال مانعی بر سر رسیدن به توافق باشند. چراکه هیچیک از دو طرف حاضر نیست بدون گرفتن امتیازی ملموس در مقابل، این اهرم فشار را از دست بدهد. اگر واشنگتن و تهران نتوانند پیش از انتخابات از اهرمهای فشار خود برای رسیدن به توافق استفاده کنند، با افزایش خطر تشدید درگیری، فرصت دیپلماسی ممکن است محدودتر شود.
این مقام ایرانی گفت تهران در حالی که به دنبال راهی دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ است، خود را برای احتمال ازسرگیری درگیری با واشنگتن نیز آماده میکند. او آمریکا را متهم کرد که از محاصره اقتصادی و تهدید به استفاده از زور برای وادار کردن ایران به پذیرش خواستههایش استفاده میکند. وی افزود: «انگشت ما روی ماشه است. آمریکاییها میدانند چه کاری باید انجام دهند، اما به دلیل خواستههای بیش از حدشان، احتمال اینکه دیپلماسی بتواند این بحران را حل کند، بسیار پایین است.»
منابع منطقهای گفتند تهران حاضر است خواسته مربوط به دریافت هزینه عبور کشتیها از تنگه هرمز را از متن اصلی توافق کنار بگذارد و آن را در یک پیوست جداگانه مطرح کند؛ زیرا در شرایط فعلی، پایان دادن به محاصره برای ایران اولویت فوریتری پیدا کرده است.
کشورهای خلیج فارس با پیشنهاد دریافت هزینه عبور از تنگه مخالفت کردهاند. منابع منطقهای میگویند هر توافقی در این زمینه موقت خواهد بود و به معنای کنار گذاشتن رسمی موضع ایران نیست.
آمریکا فشار اقتصادی بر ایران را بیشتر کرده و تحریمهای جدیدی را به محاصرهای افزوده است که صادرات نفت ایران، یکی از منابع مهم درآمد ارزی کشور، را مختل کرده است.
آمریکا در همین ماه شرکتهای هواپیمایی تجاری ایران و شبکههای پشتیبان آنها را هدف قرار داد. این اقدامات بخشی از کارزار واشنگتن برای قطع منابع اقتصادی حیاتی است که به دولت ایران و سپاه پاسداران امکان ادامه فعالیت میدهند. ترامپ هشدار داده است که اگر ایران به توافق نرسد، اقتصاد این کشور ممکن است «بپوسد».
این مقام ایرانی گفت: «ایران در درجه اول به دنبال دریافت عوارض در تنگه هرمز نیست، بلکه میخواهد کنترل اداری خود بر این آبراه را حفظ کند. ایران ممکن است حاضر باشد موضوع عوارض را به آینده موکول کند، اما از کنترل اداری تنگه دست نخواهد کشید.»
در کانون مذاکرات در نیویورک، یک اختلاف اساسی وجود دارد: واشنگتن میخواهد فشار اقتصادی و سیاسی به امتیازدهی ایران منجر شود؛ تهران میخواهد پیش از دادن امتیاز، فشارها برداشته شوند؛ و کشورهای خلیج فارس میخواهند درگیری پایان یابد، بدون اینکه آبراههای راهبردی منطقه برای مدت طولانی به ابزار چانهزنی تبدیل شوند.
رهبران کشورهای خلیج فارس در دیداری جداگانه با ترامپ در نیویورک، خواهان روشن شدن برنامه آمریکا برای پایان دادن به جنگ پس از انتخابات میاندورهای شدند. آنها همچنین پرسیدند اگر ایران از بازگشت به مذاکرات خودداری کند، آیا آمریکا بار دیگر به اقدام نظامی روی خواهد آورد یا نه.
به گفته منابع منطقهای، رهبران کشورهای خلیج فارس مخالفت جمعی خود را با هرگونه کنترل ایران بر تنگه هرمز اعلام کردند. آنها گفتند آزادی کشتیرانی باید برقرار شود و این آبراه راهبردی نباید به ابزاری برای اعمال فشار بر کشورهای خلیج فارس تبدیل گردد.
با این حال، رهبران این کشورها همزمان با هشدار درباره تنگه هرمز، برای کاهش تنش و آغاز یک روند سیاسی نیز بهشدت تلاش کردهاند. این موضع نشان میدهد کشورهای منطقه میخواهند از درگیری بیشتر میان آمریکا و ایران دور بمانند.
ابتسام الکعبی، رئیس مرکز مطالعات سیاستگذاری امارات در ابوظبی، گفت: «هنوز روشن نیست هدف نهایی ترامپ چیست یا پس از کارزار فشار، چه گزینه دیگری وجود خواهد داشت. ایرانیها، برعکس، میدانند چه میخواهند. آنها با هدفی روشن در حال تغییر شکل دادن به فضای منطقه از طریق تنگههای هرمز و بابالمندب هستند، در حالی که واشنگتن هنوز نقشه راه خود را مشخص نکرده است.»
ابهام در سیاست ترامپ، بر محاسبات تهران نیز تأثیر گذاشته است. دنی سترینوویتس، تحلیلگر منطقهای و افسر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل، گفت مذاکرات نیویورک مواضع اصلی هیچیک از دو طرف را تغییر نداده است. به گفته او، تا زمانی که ایران تصور کند ترامپ تمایلی به تشدید گسترده درگیری پیش از انتخابات میاندورهای ندارد، بعید است از موضع خود عقبنشینی نماید.
آلن ایر، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در مذاکرات مربوط به ایران، گفت: «محاصره به ایرانیان آسیب میزند، اما به جای نرمتر کردن موضعشان، احتمالاً باعث میشود تنش را تشدید کنند، چون فکر میکنند اگر موضعشان را نرم کنند، کارشان تمام است.»
یک مقام غربی آگاه از مذاکرات نیز گفت: «همهچیز به بازگشایی تنگه هرمز بستگی دارد. همه ما در داخل کشورهایمان تحت فشار هستیم و ایرانیها این را میدانند.»
دیدگاه خوانندگان