رقابت ترکیه و اسرائیل در سوریه فقط یک رقابت نظامی یا امنیتی نیست. مسیرهای تجارت، انتقال انرژی و ارتباط میان کشورها نیز به بخشی از این رقابت تبدیل شدهاند.
رقابت ترکیه و اسرائیل در سوریه و عراق، دیگر فقط به کنترل مناطق مختلف محدود نیست. دو کشور بهتدریج بر سر مسیرهایی رقابت میکنند که میتواند در آینده، نقشی مهم در راههای تجارت، انتقال انرژی و ارتباط میان کشورهای منطقه ایفا کند. در این میان، منطقهای از بلندیهای جولان و شرق سوریه تا عراق اهمیت ویژهای پیدا کرده است. منافع ترکیه و اسرائیل در این منطقه با یکدیگر تلاقی کرده و همین مسئله، آن را به یکی از نقاط مهم رقابت بر سر نفوذ در خاورمیانه تبدیل نموده است.
یکی از طرحهایی که در این زمینه مطرح شده، «کریدور داوود» است؛ مسیری که از بلندیهای جولان تحت اشغال اسرائیل آغاز میشود، از جنوب و شرق سوریه عبور میکند و به مناطق کردنشین شمالشرق سوریه و سپس اقلیم کردستان عراق میرسد. هدف از مطرح شدن این طرح، ایجاد یک مسیر ارتباطی میان این مناطق است. این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده که ترکیه تلاش میکند حضور نظامی و اقتصادی خود را در سوریه حفظ و تقویت کند و همزمان مسیرهای تجاری میان ترکیه، عراق و اروپا را گسترش دهد.
از نگاه اسرائیل، گسترش حضور نظامی ترکیه در سوریه میتواند موازنه موجود را تغییر دهد و قدرت مانور تلآویو را در مناطقی که برایش اهمیت امنیتی دارند، کاهش دهد. به همین دلیل، اسرائیل به دنبال مسیرهای جایگزینی است که بتوانند وابستگی تجارت منطقه به خاک ترکیه را کمتر کنند.
ترکیه نیز نگرانی مشابهی دارد. از نگاه آنکارا، اگر نفوذ اسرائیل از جولان به جنوب و شرق سوریه و سپس به عراق گسترش پیدا کند، میتواند فضای مانور ترکیه را کاهش دهد و بر منافع امنیتی و اقتصادی آن اثر بگذارد.
دکتر همام حیدر، کارشناس انرژی و سیاست بینالملل، معتقد است اهمیت «کریدور داوود» فقط به مسائل امنیتی محدود نیست و باید آن را در کنار رقابت بر سر مسیرهای تجارت و انرژی دید. به گفته وی رقابت ترکیه و اسرائیل در سوریه با رقابت بر سر مسیرهای تجاری و انرژی ارتباط نزدیکی دارد، زیرا کنترل این مسیرها میتواند نفوذ سیاسی و اقتصادی کشورها را افزایش دهد.
به گفته حیدر، منطقهای که اسرائیل، اردن، سوریه و عراق را دربر میگیرد، از یک سو به مناطق تولید انرژی در خلیج فارس و عراق نزدیک است و از سوی دیگر به دریای مدیترانه و بازارهای اروپا راه دارد. اگر جادهها و گذرگاههای این منطقه به شکل باثبات به یکدیگر متصل شوند، میتوانند مسیر تازهای برای انتقال کالا و انرژی ایجاد کنند.
عراق نیز تلاش میکند وابستگی خود به یک مسیر مشخص برای صادرات انرژی را کاهش دهد. این کشور همچنان از مسیر ترکیه و بندر جیهان استفاده میکند، اما همزمان به دنبال گزینههای دیگری است. یکی از این گزینهها، مسیرهایی است که میتوانند عراق را از طریق سوریه به دریای مدیترانه متصل کنند. در چنین شرایطی، نگرانی ترکیه فقط از دست دادن انتقال نفت عراق از خاک این کشور نیست. مسئله مهمتر این است که اگر عراق مسیرهای بیشتری در اختیار داشته باشد، اهمیت ترکیه بهعنوان یک کشور ترانزیتی کاهش پیدا میکند.
ترکیه بخش مهمی از جایگاه منطقهای خود را بر نقش خود بهعنوان مسیر عبور تجارت و انرژی بنا کرده است. «جاده توسعه» یکی از طرحهایی است که ترکیه و عراق برای حفظ و تقویت همین نقش دنبال میکنند. این پروژه قرار است بندر فاو در جنوب عراق را از طریق خاک عراق و ترکیه به بازارهای اروپا متصل کند. به این ترتیب، رقابت فقط میان دو مسیر نیست. چند طرح و مسیر مختلف در برابر یکدیگر قرار گرفتهاند؛ از «کریدور داوود» و «جاده توسعه» گرفته تا کریدور هند-خاورمیانه-اروپا و مسیر احتمالی انتقال نفت عراق از طریق سوریه.
بنابراین موضوع اصلی، کنترل یک جاده خاص نیست؛ بلکه رقابت بر سر شبکهای از مسیرهاست که میتواند در آینده تعیین کند کالا و انرژی از چه راههایی در منطقه جابهجا شوند. در این میان، شرق سوریه اهمیت زیادی دارد. به گفته حیدر، مناطقی مانند دیرالزور، المیادین و مسیرهای منتهی به بوکمال میتوانند در آینده به حلقه اتصال عراق به داخل سوریه و سپس مسیرهای منتهی به غرب تبدیل شوند. ساخت جادهها و پلهای جدید در این منطقه نیز میتواند اهمیت آن را بیشتر کند و شرق سوریه را به یکی از مسیرهای احتمالی اتصال عراق به مدیترانه تبدیل نماید.
اسرائیل از «کریدور داوود» چه میخواهد؟
«کریدور داوود» از جولان به سمت جنوب و شرق سوریه و سپس عراق امتداد پیدا میکند. به همین دلیل، اهمیت آن برای اسرائیل فقط به ایجاد یک مسیر ارتباطی محدود نمیشود. یکی از اهداف مطرحشده برای اسرائیل، ایجاد فاصله بیشتر میان مرزهای این کشور و نیروهایی است که تلآویو آنها را تهدید میداند.
عطا فرحات، روزنامهنگار متخصص مسائل اسرائیل، میگوید هدف اصلی اسرائیل میتواند گسترش عمق امنیتی خود به سمت شرق باشد؛ بهگونهای که مناطق نزدیک به جولان به محلی برای استقرار نیروهای نظامی سوری یا گروههای جهادی مخالف اسرائیل تبدیل نشود.
اما اهداف اسرائیل در این طرح، در صورت تحقق، میتواند فراتر از مسائل امنیتی باشد. گسترش نفوذ اسرائیل از جنوب سوریه به سمت شرق میتواند به این کشور امکان بیشتری برای تأثیرگذاری بر تحولات سیاسی و امنیتی سوریه بدهد و آن را به مسیرهای عراق و رود فرات نزدیکتر کند؛ در نتیجه، دامنه این طرح میتواند بسیار فراتر از جنوب سوریه باشد. به همین دلیل، اهمیت این کریدور برای اسرائیل را نمیتوان فقط در خود جاده خلاصه کرد. مسئله اصلی، مناطقی است که این مسیر میتواند به حوزه نفوذ اسرائیل نزدیک کند.
بُعد اقتصادی نیز در این میان مطرح است. به گفته فرحات، این مسیر میتواند دسترسی زمینی اسرائیل به عراق، کردستان، منابع انرژی و بازارهای آسیایی را آسانتر کند و در عین حال امکان اتصال این مسیرها به بنادر شرق مدیترانه را فراهم آورد. در چنین حالتی، اسرائیل میتواند نقش بیشتری در مسیرهای تجارت و انتقال انرژی منطقه پیدا کند.
بنابراین، در این دیدگاه، اهمیت «کریدور داوود» برای اسرائیل از سه بخش تشکیل میشود: ایجاد فاصله امنیتی بیشتر از مرزهای جولان، افزایش نفوذ در بخشهایی از سوریه و ایجاد امکان دسترسی بیشتر به عراق و مسیرهای تجارت و انرژی.
چرا ترکیه نگران است؟
نگرانی ترکیه از «کریدور داوود» بیشتر به نقش اقتصادی و تجاری این کشور در منطقه مربوط میشود. دکتر کرم سعید، کارشناس مسائل منطقهای در روزنامه الاهرام، میگوید اگر مسیر رقیبی از طریق سوریه و عراق شکل بگیرد، میتواند بخشی از مسیرهای تجارت و انرژی ترکیه را تحت تأثیر قرار دهد. برای نمونه، افزایش نقش بندر حیفا در انتقال کالا میتواند از اهمیت برخی بنادر ترکیه کم کند.
از سوی دیگر، این کریدور ممکن است موقعیت «جاده توسعه» را نیز تحت تأثیر قرار دهد. ترکیه امیدوار است از طریق این پروژه، بندر فاو را به خاک خود و سپس به بازارهای اروپا متصل کند و جایگاه خود را بهعنوان یکی از مسیرهای اصلی تجارت میان آسیا و اروپا حفظ نماید. اگر مسیرهای دیگری از طریق سوریه و عراق ایجاد شوند، ممکن است بخشی از این نقش به آنها منتقل گردد.
نگرانی دیگر ترکیه به مسئله کردها مربوط میشود. آنکارا نگران است که اسرائیل از برخی پروژهها و گروههای کردی در سوریه و عراق حمایت کند و این مسئله از نگاه ترکیه پیامدهای امنیتی داشته باشد.
این رقابت در شرق مدیترانه نیز اهمیت پیدا میکند. ترکیه در تلاش است همکاریهای خود با سوریه را در زمینه مسائل دریایی و انرژی افزایش دهد تا بتواند به منابع انرژی بیشتری دسترسی پیدا کند. در نتیجه، شکلگیری هر مسیر جدید در منطقه میتواند بر این محاسبات تأثیر بگذارد.
سعید همچنین معتقد است «جاده توسعه» با مشکلات مالی و اقتصادی روبهروست و این مشکلات میتواند اجرای آن را کند کند. به گفته او، جنگ ایران و آمریکا بر اقتصاد کشورهای خلیج فارس و برنامههای آنها تأثیر گذاشته و ممکن است تأمین مالی این پروژه را دشوارتر نماید.
اگر «جاده توسعه» با تأخیر یا مشکل جدی روبهرو شود، عراق ممکن است به دنبال مسیرهای دیگری برای تجارت و انتقال انرژی برود. در چنین شرایطی، اگر فشار آمریکا بر بغداد برای بهبود روابط با اسرائیل نیز افزایش پیدا کند، احتمال توجه بیشتر عراق به پروژههای منطقهای اسرائیل، از جمله «کریدور داوود»، مطرح میشود. این وضعیت میتواند به این کریدور فرصت بیشتری بدهد و در مقابل، موقعیت اقتصادی و تجاری ترکیه را با چالش بیشتری روبهرو کند.
ترکیه برای مقابله با «کریدور داوود» منتظر شکلگیری این طرح نمانده است. این کشور طی سالهای گذشته حضور نظامی، امنیتی و اقتصادی قابلتوجهی در سوریه ایجاد کرده و اکنون تلاش میکند این نفوذ را به مناطق بیشتری گسترش دهد. یکی از مناطق مهم در این محاسبات، منطقه جزیره در شمالشرق سوریه است؛ منطقهای که به مرز عراق نزدیک است و میتواند در مسیرهای ارتباطی میان سوریه و عراق اهمیت زیادی داشته باشد.
صلاح نیوف، استاد دانشگاه سوری، معتقد است ترکیه از قبل حضور گستردهای در شمال سوریه داشته و اکنون تلاش میکند نفوذ خود را به بخشهای دیگری از این کشور نیز گسترش دهد. به گفته او، آنکارا میخواهد حضور خود در سوریه را از طریق روابط امنیتی و اقتصادی با دمشق به یک نفوذ بلندمدت تبدیل کند. تقویت حضور ترکیه در منطقه جزیره میتواند به این کشور امکان بیشتری برای تأثیرگذاری بر مسیرهای ارتباطی میان سوریه و عراق بدهد.
از نگاه نیوف، این مسئله نشان میدهد تمرکز ترکیه بهتدریج از مناطق سنتی حضورش در شمال سوریه به سمت مناطق گستردهتری از این کشور تغییر کرده است؛ تغییری که همزمان با افزایش همکاریهای امنیتی میان ترکیه و دولت سوریه اتفاق میافتد. او همچنین احتمال افزایش هماهنگی میان ترکیه و عراق را مطرح میکند؛ بهویژه در شرایطی که فضای فعالیت سیاسی کردها محدودتر شده است.
در اوت ۲۰۲۶ پس از حمله به پایگاه ابوظهور، گزارشهایی درباره احتمال استقرار تجهیزات و نیروهای نظامی ترکیه در این پایگاه منتشر شد. این موضوع باعث شد حضور احتمالی ترکیه در عمق سوریه با حساسیت بیشتری در محاسبات اسرائیل قرار بگیرد. ترکیه وجود برنامهای برای ایجاد پایگاه نظامی در ابوظهور را رد کرد. با این حال، این تحولات نشان داد که گسترش احتمالی حضور نظامی ترکیه در بخشهای مرکزی سوریه میتواند به یکی از محورهای رقابت ترکیه و اسرائیل بر سر آینده نفوذ در سوریه تبدیل شود.
در همین حال، مطالعهای با عنوان «پروژه کریدور داوود اسرائیل: اهداف و چالشها» که در ماه مه ۲۰۲۶ در مجله مرکز مطالعات انسانی بابل منتشر شده، این طرح را فراتر از ایجاد یک مسیر جغرافیایی میداند. این مطالعه، «کریدور داوود» را در چارچوب گسترش نفوذ اسرائیل فراتر از مرزهای شناخته شده بین المللی این کشور بررسی میکند. این مطالعه همچنین اشاره میکند که طرفداران ایده «اسرائیل بزرگ» ایجاد مناطق بههمپیوسته و مناطق حائل را راهی برای افزایش امنیت اسرائیل و مقابله با تهدیدهای منطقهای میدانند. بر اساس این مطالعه، کریدور داوود میتواند اهداف سیاسی و راهبردی گستردهتری داشته باشد و فقط به مسائل امنیتی محدود نباشد.
در مجموع، اهمیت «کریدور داوود» فقط به خود این مسیر مربوط نمیشود. مسئله مهمتر، تغییری است که چنین مسیری، در صورت شکلگیری، میتواند در جغرافیای نفوذ میان سوریه، عراق و ترکیه ایجاد کند. به همین دلیل، رقابت ترکیه و اسرائیل در سوریه فقط یک رقابت نظامی یا امنیتی نیست. مسیرهای تجارت، انتقال انرژی و ارتباط میان کشورها نیز به بخشی از این رقابت تبدیل شدهاند؛ رقابتی که میتواند بر آینده روابط و موازنه قدرت در سوریه، عراق و در نهایت کل منطقه خاورمیانه تأثیر بگذارد.
دیدگاه خوانندگان