یادداشت سیاسی

شکست انتخاباتی ترامپ؛ فرصتی تازه برای توافق با ایران

توافق هسته‌ای جدید باید با یک روند سیاسی گسترده‌تر همراه باشد تا هر دو دولت انگیزه‌ای برای حفظ و اجرای آن داشته باشند. این امر مستلزم آغاز گفت‌وگویی جدی درباره نوع رابطه‌ای است که دو کشور حاضرند در آینده با یکدیگر داشته باشند.

با آغاز به کار کنگره جدید آمریکا در ژانویه و در اختیار گرفتن هر دو مجلس آن از سوی دموکرات‌ها، این حزب نفوذ بسیار بیشتری بر سیاست خارجی آمریکا پیدا خواهد کرد. کنگره نمی‌تواند مستقیماً به ترامپ دستور دهد که عملیات نظامی را متوقف کند، اما می‌تواند درباره تصمیم‌های دولت او تحقیق کند، درخواست بودجه بیشتر برای عملیات نظامی را به چالش بکشد و از طریق روند تصویب بودجه، ادامه جنگ را برای دولت دشوارتر سازد.

برای جمهوری‌خواهان که به انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۸ فکر می‌کنند نیز ادامه جنگ به مسئله‌ای هر روز دردسرسازتر تبدیل می‌شود. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، آشکارا جنگ با ایران را عامل شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات دانسته است. نقش پررنگ‌تر او در مذاکرات با ایران نیز نشان می‌دهد که معتقد است آمریکا به راهی برای خروج سیاسی از جنگ نیاز دارد، نه آغاز یک عملیات نظامی دیگر که نتیجه مشخصی نداشته باشد.

ترامپ نیز دلایل خاص خود را برای توقف جنگ دارد. این درگیری تاکنون دست‌کم ۴۷ میلیارد دلار برای پنتاگون هزینه داشته است. علاوه بر این، استقرار نیروهای نظامی، محاصره دریایی و ضرورت جایگزین کردن تسلیحاتی که در جریان جنگ مصرف شده‌اند، هزینه‌های سنگین دیگری به آمریکا تحمیل می‌کنند که هنوز میزان دقیق آن‌ها مشخص نیست. هم‌زمان، درگیری‌ها در تنگه هرمز و اطراف آن به افزایش قیمت انرژی و بی‌ثباتی گسترده‌تر اقتصادی دامن زده است.

ترامپ همچنان می‌تواند دستور حمله‌ای گسترده‌تر را صادر کند، اما مشکل اصلی نظامی آمریکا تغییری نکرده است. نیروهای آمریکایی قادرند خسارت‌های بسیار بیشتری به ایران وارد کنند و زیرساخت‌های انرژی، تأسیسات هسته‌ای و توان موشکی کشور را هدف قرار دهند، اما تاکنون نتوانسته‌اند تهران را به پذیرش خواسته‌های سیاسی واشنگتن وادار کنند.

بنابراین، دیپلماسی برای ترامپ می‌تواند راهی باشد تا ادعا کند فشار نظامی آمریکا به اهداف خود رسیده است، بدون آنکه ناچار شود هزینه‌های سنگین تشدید دوباره جنگ را بپذیرد. دستیابی به توافق هسته‌ای در کنار بازگشایی تنگه هرمز می‌تواند به‌عنوان یک دستاورد بزرگ دیپلماتیک معرفی شود. چنین توافقی حتی ممکن است چیزی در اختیار ترامپ قرار دهد که دور دیگری از بمباران‌ها قادر به تأمین آن نیست: پایان مشخص و قابل اعلام برای جنگ.

در تهران نیز محاسبات مهمی در جریان است. رهبران ایران در ابتدا شکست جمهوری‌خواهان را نشانه موفقیت راهبرد مقاومت خود دانستند. اما چنین برداشتی می‌تواند خطرناک باشد؛ زیرا ضعیف‌تر شدن موقعیت سیاسی رئیس‌جمهور آمریکا لزوماً به معنای انعطاف‌پذیرتر شدن او نیست. ترامپ ممکن است به این نتیجه برسد که برای بازسازی اعتبار سیاسی خود، باید بار دیگر قدرت نظامی آمریکا را به نمایش بگذارد.

تعداد فزاینده‌ای از مقام‌های ایرانی و چهره‌های سیاسی سابق کشور درباره همین برداشت هشدار داده‌اند. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، بارها تأکید کرده است که کشور نمی‌تواند برای مدتی نامحدود در وضعیت بلاتکلیف میان جنگ و صلح باقی بماند؛ زیرا مدیریت هزینه‌های اقتصادی این شرایط روزبه‌روز دشوارتر می‌شود.

محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین، حسن روحانی، رئیس‌جمهور پیشین، و علی‌اکبر صالحی، دیپلمات باسابقه و وزیر خارجه اسبق ایران، نیز درباره ادامه رویارویی با آمریکا ابراز تردید کرده‌اند. صالحی هشدار داده است که وقوع جنگ بزرگ دیگری می‌تواند ایران را چند دهه به عقب برگرداند.

وجه مشترک این دیدگاه‌ها آن است که پافشاری بر مواضع ایدئولوژیک جمهوری اسلامی نباید به بهای نابودی آینده اقتصادی ایران تمام شود.

البته این استدلال‌ها هنوز لزوماً نتوانسته‌اند نهادهای امنیتی کشور را به پذیرش امتیازهایی که واشنگتن مطالبه می‌کند، متقاعد کنند. با این حال، نشان می‌دهند که بحث در داخل ایران دیگر صرفاً بر سر این نیست که کشور تا چه اندازه می‌تواند فشارها و خسارت‌ها را تحمل کند؛ بلکه پرسش مهم‌تر این است که ادامه مقاومت در شرایط کنونی واقعاً چه دستاوردی می‌تواند داشته باشد.

بنابراین، دیپلماسی برای تهران نیز می‌تواند فرصتی باشد تا ضمن حفظ اهرم‌های نظامی باقی‌مانده خود، به رویارویی اقتصادی‌ای پایان دهد که تحمل آن روزبه‌روز دشوارتر می‌شود. در مقابل، واشنگتن نیز می‌تواند از این راه از جنگی خارج شود که ادامه آن توجیه سیاسی دشوارتری پیدا کرده است.

به نظر می‌رسد منافع دو طرف تا حدودی به یکدیگر نزدیک شده‌اند؛ اما اینکه مواضع آن‌ها در میز مذاکره نیز به هم نزدیک شود، مسئله دیگری است.

مخالفان توافق وارد میدان می‌شوند

بزرگ‌ترین مانع دستیابی به توافق شاید کمبود پیشنهادهای دیپلماتیک نباشد، بلکه وجود بازیگران سیاسی متعددی باشد که هرگونه مصالحه را به معنای شکست خود تلقی می‌کنند.

در داخل ایران، اختلاف‌نظرها را نمی‌توان به‌سادگی به دو اردوگاه میانه‌رو و تندرو تقسیم کرد. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در ماه ژوئن اختلافات عمیقی را حتی در میان جریان‌های تندرو حاکمیت آشکار کرد. محمدباقر قالیباف، فرمانده پیشین سپاه و رئیس مجلس، از مذاکره حمایت می‌کرد؛ اما چهره‌های نزدیک به سعید جلیلی و جبهه پایداری این توافق را خیانت دانستند و به‌شدت با آن مخالفت کردند.

برای مخالفان سازش با آمریکا، مسئله فقط این نیست که آیا ایران می‌تواند امتیازهای بهتری از واشنگتن بگیرد یا نه؛ بلکه هویت سیاسی آن‌ها تا حد زیادی بر ایستادگی در برابر آمریکا استوار است و عقب‌نشینی از این موضع می‌تواند جایگاه سیاسی‌شان را تضعیف کند.

این مسئله به‌ویژه برای مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، حساسیت بیشتری دارد. او نظامی سیاسی را به ارث برده است که نهادهای امنیتی آن در نتیجه جنگ، قدرت و نفوذ بیشتری پیدا کرده‌اند. این درحالی است که او هنوز از اقتدار شخصی و سیاسی رهبران پیشین برای تحمیل یک مصالحه دشوار برخوردار نیست.

هر توافقی که این تصور را ایجاد کند که فشار نظامی آمریکا ایران را به عقب‌نشینی وادار کرده است، ممکن است با مقاومت کسانی روبه‌رو شود که معتقدند ایران باید از توانایی‌های باقی‌مانده خود برای گرفتن امتیازهای بیشتری استفاده کند.

واشنگتن نیز با اختلاف‌نظرهای داخلی مواجه است. تمایل ونس به حل‌وفصل دیپلماتیک بحران لزوماً مورد توافق دیگر مقام‌های ارشد دولت نیست. روبیو خواسته‌های اخیر ایران را غیرواقع‌بینانه دانسته و پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، همچنان موضعی بسیار تقابلی در برابر تهران دارد.

اسرائیل نیز یکی دیگر از موانع احتمالی توافق است. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، مدت‌هاست خواستار تضعیف اساسی توان نظامی و ساختار سیاسی ایران است. توافقی محدود میان تهران و واشنگتن که به بقای جمهوری اسلامی منجر شود، بخشی از توان موشکی ایران را دست‌نخورده باقی بگذارد و در مقابل، بخشی از تحریم‌ها را لغو کند، فاصله زیادی با خواسته‌های اسرائیل خواهد داشت.

متحدان منطقه‌ای ایران نیز پیچیدگی‌های دیگری به این وضعیت اضافه می‌کنند. تحولات یمن، لبنان و عراق می‌تواند حتی در صورت دستیابی تهران و واشنگتن به توافق آتش‌بس، آن را با خطر شکست مواجه کند. حمله تازه حوثی‌ها به زیرساخت‌های انرژی عربستان، حمله اسرائیل به حزب‌الله یا درگیری میان نیروهای آمریکایی و گروه‌های مسلح عراقی ممکن است به‌سرعت دامنه رویارویی را دوباره گسترش دهد.

خطر اصلی این است که فرصت سیاسی ایجادشده در پی انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، به دلیل همان مسئله‌ای از دست برود که بارها مذاکرات را به بن‌بست کشانده است: هیچ‌یک از دو طرف حاضر نیست پیش از دریافت امتیازی ملموس، مهم‌ترین اهرم فشار خود را کنار بگذارد.

محتمل‌ترین سناریو چیست؟

محتمل‌ترین نتیجه تلاش‌های دیپلماتیک فعلی، نه آشتی و عادی‌سازی کامل روابط، بلکه دستیابی به توافقی محدود برای توقف درگیری‌ها و ازسرگیری تردد کشتی‌ها در مسیرهای دریایی است. اگر دو طرف بپذیرند که تعهدات خود را به‌صورت مرحله‌ای و قابل راستی‌آزمایی اجرا کنند، چنین توافقی می‌تواند در مدت نسبتاً کوتاهی به دست آید.

بر اساس این سناریو، واشنگتن بخشی از محاصره دریایی را کاهش می‌دهد و در مرحله نخست، بخشی از تحریم‌ها را لغو می‌کند. در مقابل، تهران آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را برقرار می‌کند و اجازه می‌دهد بازرسان بین‌المللی فعالیت‌های توافق‌شده برای نظارت بر برنامه هسته‌ای ایران را از سر بگیرند.

مسائل دشوارتری مانند سرنوشت اورانیوم غنی‌شده، ظرفیت غنی‌سازی ایران و لغو بلندمدت تحریم‌ها می‌تواند در مراحل بعدی مورد مذاکره قرار گیرد. پس از آن، دستیابی به توافق هسته‌ای جامع‌تر می‌تواند به ترامپ امکان دهد خود را پیروز مذاکرات معرفی کند و در مقابل، مسیری برای احیای اقتصاد ایران فراهم آورد. کشورهای منطقه نیز از کاهش تنش‌های نظامی و بازگشت ثبات و پیش‌بینی‌پذیری به بازار انرژی استقبال خواهند کرد.

با این حال، حتی در بهترین سناریو نیز مشکل اساسی روابط سیاسی دو کشور همچنان پابرجا خواهد ماند.

تجربه توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ باید برای هر دو طرف درس‌آموز باشد. برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) نشان داد که ایران و آمریکا می‌توانند درباره تعهدات فنی و جزئیات پیچیده به توافق برسند و یک سازوکار بین‌المللی برای نظارت بر اجرای آن ایجاد کنند. این توافق برای مدتی مطابق انتظار عمل کرد، اما هرگز به تفاهم سیاسی گسترده‌تری میان تهران و واشنگتن تبدیل نشد.

دو دولت همچنان یکدیگر را رقیب و دشمن راهبردی می‌دانستند. اختلاف بر سر تحریم‌ها، رقابت‌های منطقه‌ای، توسعه برنامه موشکی ایران و مسائل مربوط به اسرائیل و حضور نظامی آمریکا در منطقه حل‌نشده باقی ماند. مخالفان توافق در هر دو کشور نیز از این اختلاف‌ها برای تضعیف آن استفاده کردند. از سوی دیگر، برجام هرگز نتوانست حمایت پایدار دوحزبی را در واشنگتن به دست آورد. تصمیم ترامپ برای خروج از این توافق در سال ۲۰۱۸ سرانجام آسیب‌پذیری سیاسی آن را آشکار کرد.

درس این تجربه آن نیست که توافق آینده باید همه اختلاف‌ها را یک‌باره حل کند؛ زیرا چنین انتظاری احتمالاً اساساً امکان مذاکره را از بین می‌برد. بلکه توافق هسته‌ای جدید باید با یک روند سیاسی گسترده‌تر همراه باشد تا هر دو دولت انگیزه‌ای برای حفظ و اجرای آن داشته باشند. این امر مستلزم آغاز گفت‌وگویی جدی درباره نوع رابطه‌ای است که دو کشور حاضرند در آینده با یکدیگر داشته باشند.

بعید است ایران در کوتاه‌مدت مخالفت ایدئولوژیک خود با نفوذ آمریکا را کنار بگذارد. واشنگتن نیز به‌سادگی سیاست‌های منطقه‌ای تهران را نخواهد پذیرفت. بنابراین، عادی‌سازی رسمی روابط دو کشور ممکن است همچنان دور از دسترس باشد. اما دو کشور می‌توانند به الگویی قابل پیش‌بینی‌تر از همزیستی برسند؛ الگویی که در آن، با وجود تداوم اختلاف‌ها و رقابت‌ها، کانال‌های ارتباطی مستقیمی برای مدیریت بحران وجود داشته باشد، دو طرف درباره محدودیت‌های مشخصی برای تشدید تنش‌های نظامی به توافق برسند، تعهدات اقتصادی متقابلی بپذیرند و گفت‌وگو درباره امنیت منطقه را ادامه دهند.

اکثریت جدید دموکرات‌ها در کنگره آمریکا نیز می‌تواند در این روند نقش سازنده‌ای ایفا کند. اگر واشنگتن بار دیگر به توافقی دست یابد که بقای آن صرفاً به تصمیم و اراده شخصی یک رئیس‌جمهور وابسته باشد، با روی کار آمدن دولت بعدی همچنان در معرض فروپاشی قرار خواهد داشت.

برای دستیابی به توافقی بادوام‌تر، حمایت سیاسی فراتر از کاخ سفید ضروری است؛ به‌ویژه در مسائلی مانند لغو تحریم‌ها و تعهدات اقتصادی بلندمدت که اجرای آن‌ها به تصمیم‌های دولت‌های بعدی نیز وابسته خواهد بود.

هیچ‌یک از این موارد مستلزم آن نیست که ایران و آمریکا به دوستان یکدیگر تبدیل شوند. کافی است هر دو دولت بپذیرند که اختلافات و رقابت‌هایشان از طریق قدرت نظامی قابل حل‌وفصل نیست و جلوگیری از وقوع جنگی دیگر، خود هدفی سیاسی و مشروع است.

این همان گزینه سوم و واقعی است که فراتر از دو انتخاب همیشگیِ تشدید درگیری یا آتش‌بسی شکننده قرار می‌گیرد: ایجاد نوعی رابطه مدیریت‌شده که در آن، دو کشور همچنان رقیب و مخالف یکدیگر باقی بمانند، اما با تعریف منافع مشترک و پذیرش قواعدی مشخص، مانع تبدیل هر اختلافی به یک بحران نظامی شوند.

انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا فرصتی تازه برای چنین تغییری ایجاد کرده است. ترامپ اکنون انگیزه سیاسی بیشتری برای پایان دادن به جنگ دارد و تهران نیز می‌تواند از این فرصت برای کاهش فشارهای اقتصادی ناشی از رویارویی با آمریکا استفاده کند.

منبع: مجله


چرا انتخابات میان‌دوره‌ای کار ترامپ را برای توافق با ایران دشوارتر می‌کند؟

پیروزی گسترده دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، فضای سیاسی حاکم بر جنگ دونالد ترامپ با ایران را تغییر داده است؛ هرچند تأثیر این نتیجه بر تصمیم‌های نظامی رئیس‌جمهور ممکن است به اندازه‌ای نباشد که نشان می‌دهد. دموکرات‌ها با در اختیار داشتن ۵۴ کرسی در سنا و دست‌کم ۲۵۲ کرسی در مجلس نمایندگان، از قدرت قابل‌توجهی برای به چالش کشیدن سیاست‌های دولت برخوردار خواهند بود؛ به‌ویژه از زمانی که کنگره جدید در ماه ژانویه آغاز به کار کند. این نتیجه همچنین نشان‌دهنده افزایش نارضایتی عمومی از پیامدهای اقتصادی جنگ است؛ پیامدهایی که نگرانی‌های موجود درباره هزینه‌های زندگی را تشدید کرده‌اند.

با این حال، ترامپ دیگر انتخابات ریاست‌جمهوری دیگری در پیش ندارد و ممکن است بیش از آنکه نگران تأثیر جنگ بر آینده حزب جمهوری‌خواه باشد، به این فکر کند که این جنگ چه جایگاهی در کارنامه ریاست‌جمهوری او خواهد داشت. از سوی دیگر، با محدودتر شدن امکان پیشبرد برنامه‌های داخلی او به دلیل ترکیب جدید کنگره، سیاست خارجی می‌تواند به عرصه مهم‌تری برای ثبت یک دستاورد ماندگار تبدیل شود. توافقی که آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را برقرار کند، برنامه هسته‌ای ایران را محدود سازد و به کاهش قیمت انرژی بینجامد، به ترامپ امکان می‌دهد ادعا کند که فشار نظامی توانسته است به نتیجه‌ای برسد که تلاش‌های دیپلماتیک دولت‌های پیشین از دستیابی به آن ناتوان بوده‌اند.

مشکل اینجاست که چنین توافقی مستلزم ارائه امتیازهای اقتصادی قابل‌توجه به تهران خواهد بود؛ از جمله کاهش تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران و پایان دادن به محاصره دریایی آمریکا. نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای مانع تازه‌ای بر سر این مسیر ایجاد کرده است: کنگره تحت کنترل دموکرات‌ها می‌تواند فشارها برای پایان دادن به جنگ را افزایش دهد، اما در عین حال ممکن است دستیابی به توافقی جامع را دشوارتر کند. ترامپ همچنان برای ادامه عملیات نظامی آزادی عمل زیادی دارد، اما توانایی او برای ارائه تضمین‌های اقتصادی بلندمدت به ایران ممکن است محدودتر شود.

دموکرات‌ها فرصت بیشتری برای بررسی و زیر سؤال بردن نحوه مدیریت جنگ از سوی دولت خواهند داشت؛ از جمله اهداف نظامی، هزینه‌های درگیری و مبنای قانونی ادامه عملیات. دولت آمریکا در ماه ژوئن درخواست ۸۷.۶ میلیارد دلار بودجه اضافی ارائه کرد که بخش عمده آن برای تأمین هزینه‌های جنگ در نظر گرفته شده بود. درخواست‌های مالی بعدی نیز فرصت‌هایی در اختیار کنگره قرار خواهد داد تا سیاست‌های دولت را به چالش بکشد؛ هرچند هر قانونی که با هدف محدود کردن عملیات نظامی تصویب شود، ممکن است با وتوی رئیس‌جمهور روبه‌رو گردد.

پیامدهای سیاسی جنگ به کنگره محدود نمی‌شود. بر اساس نظرسنجی شبکه ای‌بی‌سی نیوز، ۳۴ درصد رأی‌دهندگان گفته‌اند جنگ یکی از عوامل تعیین‌کننده در تصمیم آن‌ها برای رأی دادن در انتخابات میان‌دوره‌ای بوده است. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور نیز تأثیر جنگ در شکست جمهوری‌خواهان را تأیید کرده است. با این حال، ترامپ همچنان از تصمیم خود برای آغاز عملیات نظامی دفاع می‌کند و گفته است اگر دوباره به گذشته بازگردد، همین تصمیم را تکرار خواهد کرد.

این اختلاف‌نظرها ممکن است با نزدیک شدن به انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ اهمیت بیشتری پیدا کند. ونس و دیگر چهره‌هایی که احتمال جانشینی ترامپ را دارند، باید به این فکر کنند که حزب جمهوری‌خواه چگونه می‌تواند شکست اخیر را جبران کند و آیا ادامه عملیات نظامی، به‌ویژه در شرایطی که قیمت سوخت و تورم همچنان بالاست، به یک نقطه‌ضعف سیاسی برای حزب تبدیل خواهد شد یا نه. اما محاسبات ترامپ متفاوت است. او که زمان محدودی تا پایان دوره ریاست‌جمهوری خود دارد، ممکن است بیش از هر چیز به دنبال دستیابی به نتیجه‌ای باشد که بتواند آن را یک پیروزی راهبردی بزرگ معرفی کند.

بنابراین، دلیلی وجود ندارد که تصور کنیم نتیجه انتخابات الزاماً ترامپ را به سمت کاهش تنش سوق خواهد داد. او ممکن است به دنبال توافقی جامع باشد، برای تقویت موقعیت واشنگتن در مذاکرات فشار نظامی را افزایش دهد یا به محاصره دریایی ادامه دهد، به این امید که ایران سرانجام شرایط آمریکا را بپذیرد. هر یک از این گزینه‌ها خطرات خاص خود را دارد؛ به‌ویژه در شرایطی که نظارت کنگره بر جنگ افزایش می‌یابد و پیامدهای اقتصادی آن همچنان بر زندگی روزمره مردم آمریکا تأثیر می‌گذارد.

پرسش اصلی این است که آیا دولت آمریکا می‌تواند از برتری نظامی و اهرم‌های اقتصادی خود برای دستیابی به توافقی استفاده کند که هم خواسته‌های ترامپ را تأمین کند و هم اجرای آن از نظر سیاسی و قانونی در داخل آمریکا امکان‌پذیر باشد؟

مهم‌ترین اهرم فشار ایران همچنان توانایی این کشور برای تهدید تردد کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز است. پیش از آغاز جنگ، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از این آبراه عبور می‌کرد که معادل تقریباً یک‌چهارم تجارت دریایی نفت در جهان بود. همچنین نزدیک به ۲۰ درصد تجارت جهانی گاز طبیعی مایع به تنگه هرمز وابسته بود که بخش عمده آن شامل صادرات قطر و امارات می‌شد.

اختلال در تردد کشتی‌ها هزینه‌های سنگینی بر بازار جهانی انرژی و اقتصاد کشورهای حاشیه خلیج فارس تحمیل کرده است؛ اما ایران نیز از محدودیت‌های تجارت دریایی آسیب دیده است. پس از آنکه آمریکا در ماه ژوئیه محاصره دریایی را دوباره برقرار کرد، گزارش‌ها از سقوط صادرات نفت ایران به سطحی ناچیز حکایت داشتند. این وضعیت، درآمدی را از تهران گرفت که در سال ۲۰۲۵ دست‌کم به ۳۰ میلیارد دلار رسیده بود. ارزش ریال نیز در اوایل اکتبر به حدود ۲.۷ میلیون ریال در برابر هر دلار رسید و صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرد که میانگین تورم ایران در سال ۲۰۲۶ به حدود ۶۹ درصد خواهد رسید.

این فشارهای اقتصادی نشان می‌دهد چرا تهران اصرار دارد که پیش از پذیرفتن امتیازهای بیشتر، باید از مزایای اقتصادی توافق برخوردار شود. ارقام مالی مورد بحث قابل‌توجه است. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۱۰۰ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران در خارج از کشور مسدود شده است؛ هرچند این منابع تحت ترتیبات حقوقی متفاوتی نگهداری می‌شوند و همه آن‌ها را نمی‌توان بلافاصله آزاد کرد. پیش از مذاکرات ماه ژوئن، گزارش شد که تهران خواستار آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار از این دارایی‌ها شده بود که قرار بود نیمی از آن هنگام امضای توافق آزاد شود. همچنین طرح ایجاد صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران مطرح شده بود؛ هرچند قرار نبود این مبلغ از بودجه دولت آمریکا تأمین شود، بلکه قرار بود منابع آن از طریق سرمایه‌گذاری بخش خصوصی فراهم شود.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در ۸ نوامبر پیشنهادی را مطرح کرد که بر اساس آن، واشنگتن ابتدا محدودیت‌ها را کاهش می‌داد و محاصره دریایی را لغو می‌کرد و ایران نیز روز بعد تنگه هرمز را بازگشایی می‌کرد. با این حال، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، با بخش‌هایی از شروط تهران مخالفت کرده است و همچنان مشخص نیست که امتیازها با چه ترتیبی باید اجرا شوند.

برای ایران، تفاوت میان دریافت کمک مالی موقت و دسترسی پایدار به بازارهای بین‌المللی بسیار مهم است. آزادسازی دارایی‌های مسدودشده می‌تواند در کوتاه‌مدت به اقتصادی که با فشار شدید روبه‌روست کمک کند، اما بهبود پایدار اقتصاد به درآمدهای مستمر نفتی، برقراری روابط بانکی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی نیاز دارد. شرکت‌های خارجی نیز تا زمانی که احتمال بازگشت تحریم‌ها وجود داشته باشد، برای ازسرگیری فعالیت در ایران تردید خواهند داشت.

اینجاست که نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای می‌تواند بیشترین تأثیر را بر مذاکرات بگذارد. ترامپ می‌تواند با استفاده از اختیارات اجرایی خود، اجرای بسیاری از تحریم‌ها را به حالت تعلیق درآورد یا برای آن‌ها معافیت صادر کند؛ اما لغو دائمی محدودیت‌هایی که کنگره تصویب کرده است، به همکاری قانون‌گذاران نیاز دارد. هر توافقی درباره برنامه هسته‌ای ایران نیز با بررسی کنگره روبه‌رو خواهد شد و در این روند، اجرای برخی از امتیازهای تحریمی با محدودیت‌هایی مواجه می‌شود.

البته کنترل کنگره به دست دموکرات‌ها لزوماً به معنای جلوگیری از توافق نیست. میزان مخالفت قانون‌گذاران به مفاد توافق بستگی خواهد داشت؛ به‌ویژه اینکه سازوکارهای نظارت بر برنامه هسته‌ای ایران تا چه اندازه قابل‌اعتماد باشد و چه تضمین‌های امنیتی برای کشورهای حاشیه خلیج فارس در نظر گرفته شود. حتی ممکن است دموکرات‌هایی که با ادامه عملیات نظامی مخالفت کرده‌اند، از توافقی دیپلماتیک حمایت کنند. با این حال، دستیابی به توافقی جامع که شامل لغو دائمی تحریم‌ها باشد، بدون همکاری کنگره دشوارتر خواهد بود.

این وضعیت تفاوت مهمی میان آنچه ترامپ می‌تواند در مذاکرات وعده دهد و آنچه دولت آمریکا واقعاً می‌تواند تضمین کند، ایجاد می‌کند. توافقی که عمدتاً بر معافیت‌های تحریمی صادرشده از سوی رئیس‌جمهور تکیه داشته باشد، می‌تواند نسبتاً سریع اجرا شود؛ اما تهران اطمینان چندانی نخواهد داشت که این امتیازها پس از روی کار آمدن دولت بعدی نیز پابرجا بمانند.

به همین دلیل، تحولات سیاسی واشنگتن ممکن است دولت ترامپ را به سمت توافقی محدودتر سوق دهد؛ توافقی که کاخ سفید بتواند بدون نیاز به همراهی کنگره آن را اجرا کند، حتی اگر با هدف ترامپ برای دستیابی به توافقی پایدار و جامع فاصله داشته باشد. البته توافقی محدود می‌تواند فشارهای فوری را کاهش دهد و به هر دو دولت امکان دهد خود را پیروز معرفی کنند، اما مسائل مهمی مانند تحریم‌ها، امنیت دریایی و سرمایه‌گذاری‌های آینده را حل‌نشده باقی خواهد گذاشت.

در نتیجه، چالش ترامپ به همان اندازه که دیپلماتیک است، جنبه داخلی نیز دارد. او ممکن است بتواند با تهران بر سر مفاد توافق به تفاهم برسد، اما پایداری آن به این بستگی دارد که واشنگتن تا چه اندازه قادر باشد امتیازهای اقتصادی مورد توافق را اجرا کند و در آینده نیز به آن‌ها پایبند بماند.

پیروزی دموکرات‌ها هزینه سیاسی ادامه جنگ را برای ترامپ افزایش داده، اما هم‌زمان ممکن است پایان دادن به آن را نیز دشوارتر کرده باشد. این تناقض شاید در نهایت تأثیری عمیق‌تر از فشارهای فوری برای کاهش تنش بر سرنوشت جنگ داشته باشد.

منبع: مجله



دیدگاه خوانندگان