تنها ایدئولوژی نیست که دستگاه امنیتی گستردهٔ ایران را به هم پیوسته نگه می دارد . این ساختار بر نظامی از مشوقهای اقتصادی استوار است که فروپاشی رژیم را به تهدیدی مستقیم برای معیشت پیروان و وفاداران آن تبدیل میکند.
جمهوری اسلامی از زمان تأسیس، تشکیلاتی گسترده و چندشاخه ایجاد کرده است که بیش از نیمی از اقتصاد را در کنترل دارد و همچون سپر حمایتی قدرتمندی برای رژیم عمل میکند. به گفتهٔ دانشگاهیان و تحلیلگرانی که نظام ایران را مطالعه میکنند، این ساختار در ازای سرکوب مخالفتها و وفادار ماندن به حکومت، با پول نقد، موقعیتهای شغلی و فرصتهای مختلف به هواداران خود پاداش میدهد.
این قرارداد اجتماعی و اقتصادی به رژیم کمک کرده است تا با وجود کارزار چند هفتهای حملات هوایی اسرائیل و آمریکا که رهبری و زیرساختهای آن را تضعیف کرده، انسجام خود را حفظ کند. نظرسنجیهای اخیر نشان میدهد تنها حدود ۲۰ درصد ایرانیان از نظام حمایت میکنند، اما همین گروه در مقایسه با مخالفان، بلوکی منسجمتر تشکیل میدهد که روحانیون شیعهٔ حاکم، نیروهای شبهنظامی و بخشی از شهروندان را از طریق منافع اقتصادی به هم پیوند میدهد.
علی واعظ، رئیس پروژهٔ ایران در «گروه بحران»، میگوید همین نظام باعث میشود بسیار دشوار باشد کسانی که از آن سود میبرند را متقاعد کرد علیه رژیم موضع بگیرند.
او میگوید: «میلیونها نفر از وفاداری به رژیم مزایا دریافت میکنند. آنها نمیخواهند این مزایا را از دست بدهند.»
این امتیازات شامل چیزهایی مانند کوپنهای نقدی، اولویت در پذیرش دانشگاهها، و دسترسی به ارز خارجی با نرخ ترجیحی یا دریافت وامهای ارزان است.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروی نظامی نخبهای که برای حفاظت از نظام ایجاد شده، دستکم ۱۲۵ هزار نیروی حقوقبگیر دارد و نقشی عمده در اقتصاد ایفا میکند؛ نهادی که عملاً همچون یک شرکت شبهدولتی عمل میکند. این نهاد در تجارت کالاهای مصرفی فعال است و بر بخشهای مهم زیرساختی مانند نفت و گاز، ساختوساز و مخابرات تسلط دارد.
نظام همچنین با کمک بسیج، نیروی داوطلبی با حدود ۷۰۰ هزار عضو که مدافع سرسخت جمهوری اسلامی است، کنترل خیابانها را حفظ میکند. اعضای بسیج در دانشگاههای ایران حضور دارند و در بیشتر نهادهای دولتی و شرکتهای وابسته به حکومت موقعیتهایی در اختیار دارند؛ موضوعی که در حسابهای رسمی شبکههای اجتماعی بسیج و نیز توسط کارکنان دولت ایران تأیید شده است. به گفتهٔ سعید گلکار، پژوهشگر مستقر در ایالت تنسی و از صاحبنظران برجسته دربارهٔ نهادهای امنیتی ایران، از اعضای بسیج انتظار میرود هر ماه چند روز آموزش پایه دریافت کنند.
اعظم جنگروی، فعال ایرانی که علیه حجاب اجباری فعالیت کرده، میگوید: «برخلاف ارتش، بسیج بخشی از جامعه است.» او میگوید یکی از آشنایانش که در اعتراضات ژانویه شرکت کرده بود، وقتی با همسایههای نوجوانش که به بسیج پیوسته بودند روبهرو شد، شوکه شده بود.
گلکار میگوید چندین آشنا در سپاه پاسداران و نیروهای بسیج دارد که از این سیستم بهطور مالی بهره بردهاند. یکی از آنها که عضو سپاه است، وامهایی دریافت کرده تا دو آپارتمان در شمال تهران بخرد. او پس از بازگشت از مأموریتی که طی آن برای متحدان ایران در یمن و سوریه به مونتاژ موشکها کمک میکرد، توانست از درآمد اجارهٔ این آپارتمانها زندگی کند. وقتی اعتراضات در ژانویه آغاز شد، به گفتهٔ گلکار، این فرد به بسیج پیوست تا در خیابانهای محلهاش در شرق تهران با باتوم به معترضان حمله کند.
سپاه شرکتهای بزرگی را کنترل میکند که قراردادهای عمومی برای ساخت سدها، بزرگراهها و خطوط مترو، بیمارستانها، هتلهای لوکس و کافهها دریافت کردهاند؛ موضوعی که در گزارشهای رسمی شرکتهای تحت کنترل سپاه نیز آمده است.
حدود یک دهه پیش، زمانی که شرکتهای چندملیتی بهدلیل تحریمها از بخش انرژی ایران خارج شدند، پروژههای آنها بدون برگزاری مناقصه به شرکتهای وابسته واگذار شد تا در میدان گازی پارس جنوبی—بخش ایران از بزرگترین میدان گازی جهان که با قطر مشترک است—پروژهها را توسعه دهند؛ این را مدیران شرکتهای وابسته به سپاه و مقامهای نفتی ایران میگویند. قرارگاه خاتمالانبیا، بزرگترین مجموعه اقتصادی سپاه، ارزش بلندمدت قراردادهای خود را حدود ۵۰ میلیارد دلار برآورد کرده است؛ رقمی که بر اساس گزارش سال ۲۰۲۳ مؤسسهٔ واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، معادل حدود ۱۴ درصد تولید ناخالص داخلی ایران است.
طبق گزارش مؤسسهٔ ژئوپولیتیکی کلینگندیل در هلند که دسامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، روحانیون محافظهکار همپیمان سپاه نیز بنیادهای مذهبی بزرگی را کنترل میکنند که همراه با شرکتهای سپاه بیش از ۵۰ درصد اقتصاد ایران را در اختیار دارند.
بر اساس قوانین ایران، بنیادهای مذهبی و شرکتهای سپاه از پرداخت مالیات معاف هستند. به گفتهٔ مصطفی پاکزاد، مشاور مالی سابق در تهران، این نهادها و همچنین بازرگانانی که به بسیج میپیوندند به ارز خارجی با نرخ ترجیحی برای واردات کالا دسترسی دارند و در دریافت قراردادهای دولتی نیز در اولویت قرار میگیرند. پاکزاد پیشتر به شرکتهای ایرانی کمک میکرد تا با وجود محدودیتهای ناشی از تحریمهای غرب، معاملات مربوط به واردات کالا را انجام دهند.
وفاداران جوان نظام در پذیرش دانشگاههای برتر ایران در اولویت قرار میگیرند؛ امری که آنها را در مسیر دستیابی به مناصب مهم دولتی و مشاغل پردرآمد در شرکتهای تحت کنترل جناحهای تندرو قرار میدهد. این را افرادی میگویند که با این گروهها در دانشگاه یا محیط کار تعامل داشتهاند.
به گفته یک مهندس سابق نفت که در یکی از شرکتهای زیرمجموعهٔ قرارگاه خاتمالانبیا کار میکرد، شرکتهای وابسته به سپاه معمولاً برخی از درخشانترین فارغالتحصیلان را جذب میکنند، زیرا دستمزدی تا پنج برابر بیشتر از شرکتهای معمولی پیشنهاد میدهند. با این حال، او میگوید در تجربهٔ کاریاش همکارانی که عضو بسیج بودند سریعتر ترفیع میگرفتند و از مزایایی مانند خودرو و مسکن سازمانی برخوردار میشدند.
انتظار میرود سه میلیون کارمند دولت در ایران نیز وفاداری خود را به نظام نشان دهند. این کارمندان اغلب—با نوعی فشار شغلی—برای شرکت در تجمعهای طرفدار حکومت روبرو هستند؛ این را کارکنان سابق دولت، از جمله همان مهندس نفت، میگویند.
یکی از ساکنان اصفهان میگوید پیمانکاری را میشناخته که با سپاه پاسداران همکاری میکرد و اخیراً به او گفته بود پرداختهایش بهصورت کوپنهایی معادل حدود ۹ دلار انجام میشود. به گفتهٔ گلکار، این هدایا معمولاً به اعضای بسیج داده میشود که در مأموریتهای داوطلبانه مانند نگهبانی در ایستهای بازرسی شرکت میکنند.
او میگوید: «برای فقیرترین اقشار ایران، همین مبلغ هم بسیار باارزش است.»
*درج این مقاله به معنی تأیید مطالب مطرح شده نبوده و صرفا به منظور آشنایی با نظرات مختلف صورت گرفته است.
نظر شما