به گفته چهار منبع آگاه، اسرائیل در جریان جنگ با ایران بهطور مخفیانه واحدهای ویژه نظامی و اطلاعاتی خود را به جمهوری آذربایجان اعزام کرد. این نیروها بخشی از شبکهای از پایگاهها و مراکز مخفی در سراسر خاورمیانه بودند که برای پشتیبانی از عملیات علیه ایران ایجاد شده بودند.
دو منبع اعلام کردند که این نیروها در چند نقطه در جنوب آذربایجان، در نزدیکی مرز شمالی ایران، مستقر بودند؛ مناطقی که در نزدیکترین فاصله تنها حدود ۱۰۰ کیلومتر با شهر تبریز فاصله دارند؛ شهری که در طول جنگ هدف حملات اسرائیل قرار گرفت.
دو منبع دیگر نیز گفتند که واحدهای کماندویی ویژه در این مناطق مستقر شده بودند و مأموریتهای جمعآوری اطلاعات و عملیات پهپادی انجام میدادند. این استقرار، موقعیتی ارزشمند برای اسرائیل فراهم کرده بود تا بتواند فعالیتهای شمال ایران را از نزدیک زیر نظر بگیرد.
گزارش اختصاصی CNN نشان میدهد که حضور مخفیانه اسرائیل در آذربایجان تنها بخشی از مجموعهای از مواضع نظامی پنهان این کشور در سراسر خاورمیانه بوده است؛ شبکهای که برد عملیاتی ارتش اسرائیل را به شکل بیسابقهای افزایش داد. این موضوع همچنین نشان میدهد که کشورهای همسایه ایران ــ برخی با اطلاع و رضایت و برخی احتمالاً بدون اطلاع کامل ــ بهنوعی در تسهیل عملیات علیه تهران نقش داشته و ناخواسته درگیر این جنگ شدهاند.
منابع به CNN گفتند که پایگاههای آذربایجان تنها بخشی از مجموعهای از مراکز مخفی اسرائیل در چند کشور بودند؛ از جمله عراق، امارات متحده عربی و سومالیلند. این نیروها در ابتدا قرار بود صرفاً در قالب تیمهای امداد و نجات اضطراری عمل کنند، اما به مرور نقشهای اطلاعاتی و نظامی گستردهتری بر عهده گرفتند.
در مجموع، این استقرارها موجب شده بود نیروهای اسرائیلی در سه جبهه شمالی، غربی و جنوبی پیرامون ایران حضور داشته باشند و در عمیق خاک ایران عملیات انجام دهند. این مواضع نقش مهمی در تداوم موجهای متعدد حملات اسرائیل به اهداف مختلف در سراسر ایران داشتند.
به گفته یکی از منابع، گروه مستقر در آذربایجان شامل چند ده نفر از نیروهای عملیات ویژه اسرائیل، یگان نخبه هوابرد ویژه عملیات رزمی و نجات و همچنین مأموران موساد بود.
سفارت جمهوری آذربایجان در آمریکا در واکنش به این گزارش اعلام کرد: «ما ادعاهای بیاساس درباره استفاده از خاک آذربایجان برای عملیات علیه کشورهای ثالث را قاطعانه رد میکنیم.»
سومالیلند؛ پایگاهی دیگر برای اسرائیل
یکی از منابع آگاه گفت جمهوری خودخوانده سومالیلند در شاخ آفریقا نیز موقعیت نظامی دیگری در اختیار اسرائیل قرار داده بود. این موقعیت میتوانست به هواپیماهای اسرائیلی در پروازهای طولانی به سمت ایران امکان توقف و پشتیبانی بدهد.
اسرائیل در دسامبر گذشته نخستین کشوری بود که سومالیلند را به رسمیت شناخت. در همین حال، امارات متحده عربی نیز حضور اقتصادی و نظامی گستردهای در بندر بربره دارد.
پایگاههای مخفی در عراق و امارات
ارتش اسرائیل در بخشی از جنگ با ایران دو مرکز مخفی در عراق نیز در اختیار داشت که برای پشتیبانی لجستیکی و در صورت نیاز، عملیات جستوجو و نجات مورد استفاده قرار میگرفتند. پیشتر روزنامههای وال استریت ژورنال و نیویورک تایمز از وجود این مراکز خبر داده بودند.
برای مطالعه در این زمینه رجوع کنید به: بیابان غرب عراق، صحنه عملیات پنهان اسرائیل علیه ایران
ارتش عراق در بیانیهای اعلام کرد که تا اوایل مارس هیچ پایگاه یا نیروی خارجی غیرمجاز در کشور وجود نداشته است.
همچنین اسرائیل در طول جنگ، یک سامانه دفاع هوایی Iron Dome و نیروهای لازم برای بهرهبرداری از آن را بهطور محرمانه در امارات مستقر کرده بود. این خبر نخستین بار توسط Axios منتشر شد.
پیشتر CNN نیز گزارش داده بود که بنیامین نتانیاهو، رئیس موساد و فرمانده ارتش اسرائیل در طول جنگ به امارات سفر کرده بودند؛ گزارشی که با تکذیب شدید ابوظبی روبهرو گشت.
چرا آذربایجان برای اسرائیل مهم است؟
حضور نظامی اسرائیل در آذربایجان تنها به عملیات جاسوسی محدود نمیشد. این کشور میتوانست به عنوان پایگاهی برای عملیات نجات خلبانان اسرائیلی در صورت سقوط هواپیماهایشان نیز مورد استفاده قرار گیرد.
اسرائیل سالهاست آذربایجان را شریک راهبردی خود در مقابله با ایران میداند و آمادهسازی این همکاری هفتهها پیش از آغاز حملات جنگی شروع شده بود.
دو منبع آگاه گفتند در اواسط ژانویه، همزمان با سرکوب اعتراضات گسترده در ایران و کشته شدن شمار زیادی از معترضان، اسرائیل برای اجرای یک مأموریت محرمانه در مرز آذربایجان و ایران آماده میشد.
هدف این عملیات ایجاد زیرساختهای اطلاعاتی اولیه بود؛ از جمله نصب تجهیزات شنود و سامانههای جمعآوری اطلاعات در مناطق مرزی.
اسرائیل قصد داشت این مأموریت را همزمان با آغاز حملات نظامی گستردهای که برای اواسط ژانویه برنامهریزی شده بود اجرا کند. اما در آخرین لحظه، رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، حملات را لغو کرد و اعلام نمود که ایران پذیرفته است کشتار معترضان را متوقف کند.
با این حال، اسرائیل مسیر خود را ادامه داد.
در این عملیات، نیروی هوایی اسرائیل از جنگندههای رادارگریز و نیروهای ویژه برای نصب تجهیزات اطلاعاتی استفاده کرد. رهبران سیاسی اسرائیل معتقد بودند مذاکرات میان آمریکا و ایران سرانجام شکست خواهد خورد.
این پایگاه شنود بعدها به یکی از ابزارهای مهم اسرائیل برای رصد تحرکات نظامی ایران، نظارت بر تأسیسات حساس و حتی هشدار زودهنگام درباره پرتاب موشکها تبدیل شد.
دیدارهای دیپلماتیک و عملیاتهای مشترک
کمتر از دو هفته بعد، گیدئون ساعر به باکو سفر کرد و با رئیسجمهور آذربایجان و دیگر مقامهای ارشد این کشور دیدار نمود.
در مه ۲۰۲۵ نیز آذربایجان بهطور محرمانه میزبان مذاکرات مستقیم و کمسابقه میان اسرائیل و سوریه بود.
یکی از منابع میگوید یکی از مهمترین عملیاتهایی که از خاک آذربایجان هدایت شد، ترور رحمان مقدم در چهارم مارس بود؛ فردی که ریاست بخش اطلاعات سپاه پاسداران را بر عهده داشت و اسرائیل او را مسئول طراحی نقشه ترور ترامپ در سال ۲۰۲۴ معرفی کرده بود.
تنها یک روز بعد، پهپادها، فرودگاهی را در منطقه خودمختار نخجوان هدف قرار دادند. این حمله به ساختمان ترمینال آسیب رساند و چند نفر را مجروح کرد.
الهام علیاف ایران را مسئول این حمله دانست و آن را «اقدامی تروریستی، بزدلانه و شرمآور» توصیف کرد. ایران هرگونه دخالت را رد نمود.
در ششم مارس نیز سرویس امنیت دولتی آذربایجان اعلام کرد که طرحی وابسته به سپاه پاسداران برای حمله به زیرساختهای حیاتی و همچنین اهداف اسرائیلی و یهودی را خنثی کرده است.
چند هفته بعد، اسرائیل رسماً تأیید کرد که این عملیات بهصورت مشترک توسط موساد، ارتش اسرائیل و سازمان امنیت داخلی شینبت انجام شده است.
پیوندهای عمیق باکو و تلآویو
اسرائیل و آذربایجان سالهاست روابط نزدیکی در حوزههای اقتصادی و نظامی دارند.
باکو بخش قابل توجهی از نفت مورد نیاز اسرائیل را تأمین میکند. در مقابل، اسرائیل تسلیحات پیشرفتهای در اختیار آذربایجان قرار داده است؛ تجهیزاتی که در جنگهای قرهباغ در سالهای ۲۰۱۶ و ۲۰۲۰ علیه ارمنستان مورد استفاده قرار گرفتند.
آذربایجان همچنین در سال ۲۰۱۶ نخستین کشور خارجی بود که سامانه دفاع موشکی گنبد آهنین را از اسرائیل خریداری کرد.
گرشون کوگان، پژوهشگر مسائل ایران در Begin-Sadat Center for Strategic Studies، پیش از آغاز جنگ نوشته بود: «راهبرد اسرائیل در آذربایجان عمداً کمسروصدا و دور از توجه عمومی نگه داشته شده و بر انتقال تسلیحات، همکاری اطلاعاتی و وابستگی بلندمدت فناوریهای امنیتی استوار است.»
از نگاه جاشوا کوچرا، تحلیلگر ارشد گروه بین المللی بحران، این رابطه برای آذربایجان یک مزیت دیپلماتیک مهم نیز ایجاد کرده است؛ زیرا باکو میتواند از نفوذ و لابی اسرائیل در واشنگتن بهره ببرد.
او میگوید: «آذربایجان بهطور فزایندهای تلاش میکند خود را بهعنوان یک قدرت منطقهای معرفی کند و بخشی از این راهبرد، ایفای نقش پل ارتباطی میان اسرائیل و کشورهای عربی و سایر بازیگران منطقه است.»
مطلب مرتبط: تهران زیر فشار اتحاد باکو- تل آویو
نظر شما