دین و اندیشه

نقش مادران در پرورش فرزندان شایسته؛ الگوی درخشان حضرت ام‌البنین(س)

پرورش شخصیت شایسته از محیط خانواده آغاز می‌شود؛ جایی که فرزندان معنای وفاداری را از رفتارهایی می‌آموزند که هر روز در اطراف خود می‌بینند. در زندگی ام‌البنین سلام‌الله‌علیها، تأثیر چنین تربیتی را می‌توان در رفتار چهار فرزند ایشان در واقعه کربلا مشاهده کرد.

پرورش شخصیت شایسته از محیط خانواده آغاز می‌شود؛ جایی که فرزندان معنای وفاداری را از رفتارهایی می‌آموزند که هر روز در اطراف خود می‌بینند. در زندگی حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها، تأثیر چنین تربیتی را می‌توان در رفتار چهار فرزند ایشان در واقعه کربلا مشاهده کرد؛ آنجا که در کنار برادرشان، امام حسین علیه‌السلام، ایستادند و تا پای جان بر عهد خود وفادار ماندند.

گویند که امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام از برادرش عقیل خواست زنی که خانواده‌اش به شجاعت شناخته‌شده، برای ایشان معرفی کند. عقیل نیز ام‌البنین، دختر حزام کلابیه، را پیشنهاد داد. او همسر امام علی علیه‌السلام و مادر عباس، جعفر، عثمان و عبدالله بود. شیخ مفید در کتاب «الارشاد» نوشته است که هر چهار فرزند ام‌البنین در کنار برادرشان امام حسین علیه‌السلام در کربلا به شهادت رسیدند.

حضور یکپارچه این چهار برادر در کنار امام حسین علیه‌السلام و پایداری آنان تا لحظه شهادت، ما را به تأمل درباره سیره تربیتی ام‌البنین فرامی‌خواند. از زندگی این بانوی بزرگ می‌توان آموخت که فرزندان چگونه محبت را از راه الگو گرفتن از رفتار مادر می‌آموزند و چگونه شناخت جایگاه امام و آگاهی از حق او، آنان را به وفاداری در لحظه‌های دشوار می‌رساند.

معنای نام ام‌البنین و مسئولیت مادر

این بحث، در اصل، درباره تربیت فرزندان و شکل‌گیری شخصیت آنان است و به این موضوع می‌پردازد که مادر چگونه می‌تواند فرزندان خود را به گونه‌ای پرورش دهد که انسان‌هایی شایسته و نیکوکار باشند.

سخنرانان و نویسندگان درباره کنیه حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها معانی و برداشت‌های گوناگونی مطرح کرده‌اند. اما شاید یکی از جنبه‌های این کنیه که کمتر به آن توجه شده، تصویری باشد که از رابطه مادر با فرزندانش و مسئولیت او در تربیت و شکل دادن به شخصیت آنان ارائه می‌دهد.

این معنا را می‌توان در زندگی حضرت ام‌البنین مشاهده کرد. او فرزندانی شایسته پرورش داد که رفتار و فداکاری‌شان در تاریخ ماندگار شد و به الگویی برای دیگران تبدیل گشت؛ الگویی که مردم با الهام از زندگی آنان می‌توانند راه درست زندگی را بیاموزند. ثمره چنین تربیتی نشان می‌دهد که مادر چه نقش بزرگی در شکل‌گیری شخصیت فرزندان خود دارد.

برای ایفای این نقش، مادر باید از ویژگی‌هایی برخوردار باشد که حضرت ام‌البنین در زندگی و تربیت فرزندانش به نمایش گذاشت و بتواند همان ارزش‌ها را در وجود آنان نیز پرورش دهد. اگر مادری از چنین توانایی و ویژگی‌هایی برخوردار نباشد، در بیشتر موارد نمی‌تواند به‌راحتی شخصیتی شایسته در فرزندان خود شکل دهد.

یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها که با مسئولیت ایشان در تربیت فرزندان ارتباط داشت، تجسم عملی مفهوم «مودت در قربی» بود؛ یعنی محبت و پیوند عمیق با خاندان پیامبر.

مودت به اهل‌بیت و شناخت جایگاه امام

اهمیت آیه مودت در این است که معنای پیوند با پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، خاندان ایشان و جایگاه امامت را روشن می‌کند. خداوند متعال می‌فرماید: ﴿قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ﴾؛«بگو: من در برابر رسالتم هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم، جز محبت به خویشاوندانم.» (شوری، ۲۳)

از ابن‌عباس نقل شده است که پس از نزول این آیه، مردم از پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله پرسیدند: «این خویشاوندان شما که محبت به آنان بر ما واجب شده است، چه کسانی هستند؟» پیامبر فرمود: «علی، فاطمه و دو فرزندشان»، یعنی امام حسن و امام حسین علیهماالسلام.

با توجه به این آیه، معنای مودت را در زندگی حضرت ام‌البنین بهتر می‌توان درک کرد. او وارد خانه‌ای شد که پیش‌تر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها در آن زندگی کرده بودند و در کنار امام علی، امام حسن، امام حسین، حضرت زینب و ام‌کلثوم علیهم‌السلام قرار گرفت.

آن خانه، والاترین محیط تربیتی بود؛ محیطی که انسان در آن فرصت می‌یافت محبت و وفاداری خود به اهل‌بیت را در رفتار و زندگی‌اش نشان دهد. حضرت ام‌البنین نیز همین راه را در پیش گرفت و محبت به اهل‌بیت را اساس رفتار و مسئولیت‌پذیری خود در آن خانواده قرار داد. به این ترتیب، او نمونه‌ای روشن از مودت به خاندان پیامبر شد.

محبت ابتدا به شکل گرایشی قلبی در انسان پدید می‌آید، اما زمانی به کمال می‌رسد که بر شناخت، ایمان، باور و یقین استوار شود و در رفتارهایی مانند پیروی، اطاعت و عمل نمود پیدا کند. از این جهت، مودت مرحله کامل‌تری از محبت است. علاقه قلبی آغاز محبت است، اما مودت به آن عمق و اعتبار می‌بخشد و آثارش را در زندگی آشکار می‌کند. بنابراین، محبت صادقانه و اثرگذار از مودت سرچشمه می‌گیرد؛ محبتی پاک و خالص که نتیجه آن در رفتار انسان دیده می‌شود.

این معنا را در رابطه میان زن و شوهر نیز می‌توان مشاهده کرد. خداوند می‌فرماید: ﴿وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً﴾؛«و میان شما محبت و مهربانی قرار داد.» (روم، ۲۱)

اگر رابطه زن و شوهر تنها به علاقه قلبی محدود بماند، محبت آنان صرفاً احساسی درونی خواهد بود که در زندگی مشترک نمود چندانی ندارد. در چنین رابطه‌ای، هماهنگی، تفاهم، احترام، تعهد، مسئولیت‌پذیری و مراقبت متقابل نیز ممکن است جایگاه لازم را پیدا نکند. اما مودت باعث می‌شود محبت در قالب این رفتارها آشکار شود و به عشقی واقعی تبدیل گردد که به استحکام و موفقیت زندگی مشترک کمک می‌کند.

اهمیت مودت را در حدیثی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز می‌توان دید. ایشان فرمودند: «الْزَمُوا مَوَدَّتَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ، فَإِنَّهُ مَنْ لَقِيَ اللهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهُوَ يَوَدُّنَا دَخَلَ الْجَنَّةَ بِشَفَاعَتِنَا، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يَنْفَعُ عَبْدًا عَمَلُهُ إِلَّا بِمَعْرِفَةِ حَقِّنَا؛ بر مودت و محبت ما اهل‌بیت پایبند باشید؛ زیرا هرکس در روز قیامت خدا را در حالی ملاقات کند که ما را دوست دارد، به شفاعت ما وارد بهشت می‌شود. سوگند به آن‌که جانم در دست اوست، عمل هیچ بنده‌ای سودمند نخواهد بود، مگر آنکه حق ما را بشناسد.»

از این حدیث درمی‌یابیم که مودت تنها یک احساس قلبی نیست، بلکه شناخت اهل‌بیت و آگاهی از حق آنان را نیز در بر می‌گیرد و آثار آن در اطاعت، پایبندی، پیروی، فداکاری و بخشندگی آشکار می‌شود. همه این رفتارها در نهایت به سود خود انسان است.

مودت، عملی است که ثمره دارد و انسان از نتایج آن بهره‌مند می‌شود. از این نظر، مودت برای او نوعی سود و منفعت است. خداوند می‌فرماید: ﴿قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ﴾؛«بگو: هر پاداشی که از شما خواستم، به سود خودتان است. پاداش من تنها بر عهده خداست و او بر همه چیز گواه است.» (سبأ، ۴۷)

بنابراین، پاداش مودت در نهایت به خود انسان بازمی‌گردد و آثار آن به جامعه نیز گسترش می‌یابد. اگر جامعه‌ای به معنای واقعی به مودت اهل‌بیت پایبند باشد و این محبت را در اطاعت از آنان نشان دهد، خداوند برکات فراوانی از آسمان بر آن نازل می‌کند و مردم در رفاه، شادی و آرامش زندگی خواهند کرد و از بسیاری از مشکلات و بحران‌ها دور خواهند ماند. اما مردم از این مودت فاصله گرفته‌اند؛ در حالی که پیامبر خدا تنها چیزی را که به‌عنوان پاداش رسالت خود خواسته بود، محبت به خاندانش بود و سود آن نیز به خود مردم بازمی‌گشت.

مودت حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها به اهل‌بیت، در تربیت فرزندانش نیز تأثیر گذاشت. او آنان را با جایگاه امام معصوم و حقی که بر مردم دارد آشنا کرد. لازمه چنین شناختی، اطاعت از امام، پیروی از رهبری او و پایبندی به راهنمایی‌ها، دستورها و احکام اوست.

بر همین اساس، فرزندان ام‌البنین در روز عاشورا در کنار امام حسین علیه‌السلام ایستادند؛ زیرا می‌دانستند که او امام برحق است و حق او را بر خود می‌شناختند. این حقیقت در رفتار حضرت عباس علیه‌السلام به‌خوبی آشکار است؛ ایشان با وجود پیوند برادری با امام حسین علیه‌السلام، بیش از هر چیز خود را پیرو و فرمان‌بردار امام می‌دانست و جایگاه امامت ایشان را بر رابطه برادری مقدم می‌شمرد. این مرتبه بزرگی از معرفت است که انسان امام خود را بشناسد و حق او را ادا کند.

علامه مجلسی در کتاب «بحارالانوار» نقل کرده است که حضرت عباس علیه‌السلام وقتی امام حسین علیه‌السلام را تنها دید، به ایشان عرض کرد: «يا أَخِي، هَلْ مِنْ رُخْصَةٍ؟؛ برادرم، آیا اجازه می‌دهید به میدان بروم؟» در همین جمله، هم پیوند برادری دیده می‌شود و هم ادب و احترام ایشان در اجازه گرفتن از امام زمان خود.

زیارت حضرت ابوالفضل العباس علیه‌السلام که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده نیز گواهی بر اطاعت و وفاداری ایشان است: «السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْعَبْدُ الصَّالِحُ، الْمُطِيعُ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَسَلَّمَ؛ سلام بر تو ای بنده شایسته خدا؛ ای کسی که از خدا، پیامبرش، امیرالمؤمنین، امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام اطاعت کردی.»

در رفتار حضرت عباس علیه‌السلام، برادری، اطاعت و وفاداری در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و این موضوع عمق تربیتی را نشان می‌دهد که ایشان در خانه امیرالمؤمنین و حضرت ام‌البنین علیهماالسلام از آن برخوردار شده بود.

مودت، به کمال رساندن عقل و خردورزی

هنگامی که از مودت سخن می‌گوییم، باید با نگاهی عمیق‌تر به آیه قرآن بنگریم و آن را راهنمای زندگی خود برای استحکام پیوند با اهل‌بیت علیهم‌السلام قرار دهیم. خداوند می‌فرماید: ﴿قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ﴾؛«بگو: من در برابر رسالتم هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم، جز محبت به خویشاوندانم.» (شوری، ۲۳)

مودتی که پیامبر به‌عنوان پاداش رسالت خود از مردم خواسته، در نهایت به سود خود آنان است. یکی از مهم‌ترین ثمرات این مودت، شناخت حق اهل‌بیت و اطاعت آگاهانه از آنان است؛ اطاعتی که بر پایه شناخت و آگاهی باشد، خود نشانه کمال عقل و خردورزی است.

برای روشن شدن معنای خردورزی، می‌توان پیروی از امام علی علیه‌السلام را با پیروی از معاویه مقایسه کرد. بر اساس این معیار، انسان زمانی به کمال عقل می‌رسد که حق امام علی علیه‌السلام را بشناسد و از او پیروی و اطاعت کند. در مقابل، کسی که بدون شناخت حق امام، از معاویه پیروی یا او را ستایش می‌کند، از این معیار درست فاصله گرفته است.

بر این اساس، اطاعت با دانش پیوند دارد و دانش نیز به یادگیری و عقل وابسته است. در وصیت امام کاظم علیه‌السلام به هشام آمده است: «يا هِشامُ، نُصِبَ الخَلْقُ لِطاعَةِ اللهِ، وَلا نَجاةَ إِلّا بِالطّاعَةِ، وَالطّاعَةُ بِالعِلْمِ، وَالعِلْمُ بِالتَّعَلُّمِ، وَالتَّعَلُّمُ بِالعَقْلِ؛ ای هشام، آفریدگان برای اطاعت از خدا آفریده شده‌اند و نجاتی جز با اطاعت نیست. اطاعت با دانش به دست می‌آید، دانش از راه یادگیری حاصل می‌شود و یادگیری به عقل وابسته است...»

از اینجا پیوند میان مودت و عقل روشن می‌شود. مودت، شناخت را به مرحله عمل می‌رساند و از این جهت می‌توان آن را اوج خردورزی دانست. محبت پیروان به اهل‌بیت، محبتی عقلانی است که بر شناخت استوار است و از یک احساس صرف فراتر می‌رود؛ زیرا انسان را به پیروی از آنان و عمل به راهنمایی‌هایشان وامی‌دارد.

این پیوند میان عقل و مودت، بُعدی عمیق‌تر نیز دارد و شاید بتوان آن را یکی از جلوه‌های ولایت تکوینی دانست. اهل‌بیت علیهم‌السلام راهنمای عقل‌اند و انسان خردمند با شناخت جایگاه و حق آنان، به ایشان محبت می‌ورزد و از آنان پیروی می‌کند. بر همین اساس، مودت را می‌توان یکی از ویژگی‌های اساسی شخصیت حضرت ام‌البنین دانست؛ ویژگی‌ای که شناخت و پیروی را در کنار یکدیگر جمع کرده بود.

تربیت معنوی و پرورش شجاعت و وفاداری

حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها توانست فرزندان خود را بر پایه ارزش‌هایی چون شجاعت، وفاداری و محبت به اهل‌بیت تربیت کند. در واقع، مودت خود نوعی تربیت است و سخن گفتن از آن، در اصل به معنای سخن گفتن از شیوه پرورش انسان‌هاست.

خداوند می‌فرماید: ﴿لَّقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ﴾؛«به‌راستی برای شما در وجود پیامبر خدا الگویی نیکوست.» (احزاب، ۲۱)

الگو بودن یکی از شیوه‌های تربیت است. ما برای پرورش فرزندان به الگوهایی نیاز داریم که بتوانیم از رفتار و زندگی آنان پیروی کنیم و فرزندانمان را نیز بر اساس همان الگوها تربیت کنیم.

تربیت درست و موفق به روش‌های خاصی نیاز دارد که یکی از مهم‌ترین عوامل آن، توجه به بُعد معنوی انسان است. با این حال، بیشتر جوامع امروزی به تربیت از زاویه‌ای مادی نگاه می‌کنند. خانواده‌ها تلاش می‌کنند خوراک، پوشاک و امکانات رفاهی فرزندانشان را فراهم کنند، اما از ساختن شخصیت آنان و پرورش ارزش‌های اخلاقی و انسانی مورد نیازشان غافل می‌شوند. این همان بُعد معنوی تربیت است که در زندگی امروز ما کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

اما در زندگی حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها، بُعد معنوی محور رشد و تعالی فرزندانش بود. برای شناخت پایه‌های چنین تربیتی، می‌توان به توصیف حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها از امیرالمؤمنین علیه‌السلام در خطبه فدکیه توجه کرد. ایشان در توصیف آن حضرت فرمودند: «مَكْدُودًا في ذاتِ اللّهِ، مُجْتَهِدًا في أمْرِ اللهِ، قَرِيبًا مِنْ رَسُولِ اللّهِ، سَيِّدَ أوْلياءِ اللّهِ، مُشْمِرًا ناصِحًا، مُجِدًّا كادِحًا، وأَنْتُمْ فِي رَفاهِيَةٍ مِنَ الْعَيْشِ، وادِعُونَ فاكِهُونَ آمِنُونَ، تَتَرَبَّصُونَ بِنا الدَّوائِرَ ؛ او در راه خدا سختی می‌کشید، در انجام فرمان خدا تلاش می‌کرد، به پیامبر خدا نزدیک بود و سرور اولیای الهی به شمار می‌رفت. با جدیت و دلسوزی تلاش می‌کرد و رنج می‌برد؛ در حالی که شما در آسایش و رفاه زندگی می‌کردید، آسوده و بی‌دغدغه بودید و انتظار داشتید حوادث ناگواری برای ما رخ دهد.»

امام علی علیه‌السلام در دوره‌ای زندگی می‌کرد که فشارها، محاصره‌ها و تعقیب‌ها شدت داشت و مشکلات از هر سو ایشان را احاطه کرده بود. با تأمل در سخنان حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها می‌توان شرایط دشواری را درک کرد که ام‌البنین هنگام خواستگاری عقیل برای امام علی علیه‌السلام با آن روبه‌رو بود.

اگر امروز مردی برای خواستگاری دختری از خانواده‌ای محترم پیش‌قدم شود، اما در شرایطی باشد که تحت فشار و تعقیب قرار دارد، زندگی‌اش دشوار است و از نظر مالی در تنگنا به سر می‌برد، ممکن است خانواده دختر با ازدواج موافقت نکنند. زیرا یکی از نخستین معیارهایی که بسیاری از مردم برای ازدواج در نظر می‌گیرند، وضعیت اقتصادی و امکانات مادی است.

اما حضرت ام‌البنین نگاه دیگری به ازدواج و زندگی داشت و معیارهای معنوی را در اولویت قرار می‌داد. او وارد خانه امام علی علیه‌السلام شد، در حالی که امام خود را می‌شناخت و پس از زندگی در کنار ایشان و همراهی با امام حسن، امام حسین و حضرت زینب علیهم‌السلام، شناختش عمیق‌تر شد. ورود به این خانه گامی بزرگ در رشد معنوی او بود و نشان می‌دهد که معیاری که برای ازدواج انتخاب می‌کنیم، چه تأثیری بر شکل‌گیری زندگی خانوادگی و تربیت فرزندان دارد.

زندگی ساده و قناعت

خداوند متعال می‌فرماید: ﴿وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا﴾؛«با آنچه خداوند به تو بخشیده است، سرای آخرت را بجوی و بهره خود را از دنیا نیز فراموش نکن.» (قصص، ۷۷)

و در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: ﴿فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ﴾؛«در برابر زندگی آخرت، بهره و برخورداری از زندگی دنیا چیزی جز اندکی نیست.» (توبه، ۳۸)

آخرت هدف نهایی انسان است و اگر نعمت‌های دنیا را با نعمت‌های آخرت مقایسه کنیم، بهره دنیوی بسیار اندک خواهد بود. کسی که تمام نگاهش به دنیا محدود شود، افق دیدش نیز به عمر کوتاه و محدود زندگی دنیوی محدود می‌ماند. اما کسی که آخرت را هدف خود قرار می‌دهد، فراتر از این محدوده را می‌بیند. حضرت ام‌البنین نیز با چنین نگاهی به زندگی می‌نگریست و فرزندانش را بر همین اساس تربیت کرد.

خانه‌ای که حضرت ام‌البنین در آن زندگی می‌کرد، بر پایه زهد و قناعت استوار بود. امام علی علیه‌السلام با وجود آنکه سرزمین پهناوری را اداره می‌کرد، زندگی بسیار ساده و بی‌آلایشی داشت و در این زمینه الگویی برای دیگران بود. در روایت‌هایی که درباره زهد ایشان نقل شده، آمده است که به یک نوع غذا بسنده می‌کرد.

حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نیز در سخنانی که در دوران بیماری خود خطاب به زنان مهاجر و انصار بیان کردند، درباره ساده‌زیستی امام علی علیه‌السلام فرمودند: «ولم يكن يحلى من الغنى بطائل، ولا يحظى من الدنيا بنائل، غير ريِّ الناهل، وشبعة الكافل، ولبان لهم الزاهد من الراغب؛ از ثروت بهره چندانی نداشت و از دنیا جز به اندازه رفع تشنگی و سیر کردن گرسنگی بهره‌ای نمی‌برد. در نتیجه، تفاوت میان کسی که به دنیا بی‌رغبت است و کسی که به آن دل بسته، برای آنان آشکار شد.»

در چنین خانه‌ای، انسان می‌آموزد که به خداوند و آخرت دل ببندد و ثروت واقعی خود را در ارزش‌هایی بجوید که به آن‌ها پایبند است؛ نه در امکانات مادی. به همین دلیل، وقتی دارایی‌های مادی او اندک باشد، احساس کمبود نمی‌کند. از اینجا می‌توان معنای سخن امام علی علیه‌السلام را درک کرد که فرمودند: «الزهد ثروة؛ زهد، ثروت است.»

زهد به رشد شخصیت انسان کمک می‌کند و او را از سلطه اشیا و دارایی‌ها آزاد می‌سازد. هرچه وابستگی انسان به امکانات و دارایی‌هایش بیشتر شود، افق دیدش محدودتر و شخصیتش کوچک‌تر می‌شود؛ تا جایی که ممکن است به اسارت خواسته‌ها و طمع‌های خود درآید. چنان‌که امام علی علیه‌السلام می‌فرمایند: «الطمع رقٌّ مؤبّد؛ طمع، بردگی همیشگی است.»

تأثیر این وابستگی را می‌توان زمانی دید که زندگی برخی خانواده‌ها تنها به این دلیل تغییر می‌کند که مرد خانواده به مقام مدیرکلی می‌رسد. گاهی همسران برخی مسئولان و صاحبان قدرت در کاخ‌ها زندگی می‌کنند و حتی ممکن است بعضی از آنان شوهرانشان را به فساد، انحصارطلبی، دزدی و رشوه‌خواری سوق دهند.

وقتی خانواده‌ای خوشبختی خود را با میزان دارایی‌هایش می‌سنجد، حتی اگر امکانات فراوانی داشته باشد، باز هم زندگی‌اش از آرامش و رضایت واقعی خالی خواهد بود. خداوند می‌فرماید: ﴿وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا﴾؛«و هرکس از یاد من روی بگرداند، زندگی تنگ و دشواری خواهد داشت.» (طه، ۱۲۴)

با توجه به این آیه می‌توان فهمید که چرا گاهی انسان با وجود برخورداری از امکانات فراوان، زندگی سخت و آمیخته با اضطراب و نارضایتی دارد و چگونه ممکن است با رهایی از اسارت مادیات، زندگی شاد و آرامی داشته باشد.

این رهایی در شکل‌گیری شجاعت نیز تأثیر دارد. انسانی که تمام زندگی خود را در چارچوب مادیات تعریف می‌کند، معمولاً گرفتار ترس و نگرانی است و ممکن است از پذیرش مسئولیت فرار کند، خودخواه شود، از بخشش و کمک به دیگران بپرهیزد و در برابر مشکلاتی که از آن‌ها می‌ترسد، توان ایستادگی نداشته باشد.

هرچه انسان از وابستگی به دنیا و مادیات آزادتر شود و بُعد معنوی خود را تقویت کند، شجاعتش بیشتر می‌شود، شناختش گسترش می‌یابد، عقلش رشد می‌کند و روحش بزرگ‌تر می‌شود. در این حالت، تصمیم‌ها و رفتارهای او بر پایه اصول و ارزش‌هایش شکل می‌گیرد و مشکلات، بحران‌ها و رفتار دشمنان و مخالفان نمی‌توانند به‌آسانی بر او تأثیر بگذارند.

حضرت ام‌البنین نیز فرزندانش را بر همین اساس تربیت کرد. آنان با شجاعت و پایداری پرورش یافتند و این حقیقت را نشان دادند که قهرمانان در محیطی معنوی و بر پایه ارزش‌های والا ساخته می‌شوند.

شیوه تربیتی حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها، اخلاص و وفاداری ایشان و نتیجه این تربیت در پرورش چهار فرزند شجاع که در کربلا به نماد وفاداری تبدیل شدند، پیام مهمی برای ما دارد. ما زندگی ایشان را به یاد می‌آوریم تا از آن درس بگیریم و آموخته‌هایمان را در زندگی و تربیت فرزندان به کار ببندیم.

وقتی برای برآورده شدن حاجتی به حضرت ام‌البنین متوسل می‌شویم، گاهی درخواست‌هایمان به مسائل ساده و مادی محدود می‌شود. ممکن است من یا شما بخواهیم درآمد بیشتری داشته باشیم تا لباس بهتری برای فرزندانمان بخریم یا امکانات رفاهی بیشتری در اختیارشان قرار دهیم. اما مهم‌ترین چیزی که باید از خداوند بخواهیم، داشتن فرزندانی شایسته است؛ فرزندانی که در مسیر حضرت عباس علیه‌السلام و اهل‌بیت علیهم‌السلام گام بردارند. بزرگ‌ترین حاجت ما باید این باشد که فرزندانی نیکوکار، باتقوا و خوش‌اخلاق داشته باشیم؛ فرزندانی که زندگی و رفتارشان الگو و مایه عبرت دیگران باشد.

از زندگی حضرت ام‌البنین می‌آموزیم که تربیت درست چگونه می‌تواند ما را به سود واقعی برساند و فرزندانمان را به ارزشمندترین ثمره زندگی‌مان تبدیل کند. در حدیثی به «أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ» اشاره شده است. فرزند صالح یکی از آثار ماندگار زندگی انسان است؛ زیرا از طریق او نام و یاد پدر و مادر نیکو باقی می‌ماند. به همین دلیل، شایستگی فرزندان یکی از مهم‌ترین آرزوهایی است که انسان باید از نتیجه تربیت خود داشته باشد.

معنای تربیت سودمند را می‌توان با توجه به معیار سود و زیان در این آیه بهتر درک کرد. خداوند می‌فرماید: ﴿قُلْ إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ﴾؛ «بگو: زیانکاران واقعی کسانی هستند که در روز قیامت خود و خانواده‌شان را از دست داده‌اند.» (زمر، ۱۵)

انسان باید از فرصت زندگی با تمام توان استفاده کند تا برای آخرت خود توشه‌ای ارزشمند فراهم آورد؛ در غیر این صورت، خود و خانواده‌اش را متحمل زیانی جبران‌ناپذیر خواهد کرد. بر اساس این معیار، تربیت زمانی سودمند است که ما و فرزندانمان را به سوی آخرت و سعادت آن هدایت کند.

یکی از عوامل رسیدن به چنین نتیجه‌ای، در کنار توجه به ارزش‌های معنوی، رهایی از خودخواهی، پایبندی به اصول و تسلیم شدن در برابر ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام است.

اگر انسان منافع شخصی خود را معیار تصمیم‌ها و رفتارهایش قرار دهد، نگاهش به آنچه برای خودش سود دارد محدود می‌شود. هرچه خودخواهی در وجود او بیشتر شود، قدرت تشخیصش را بیشتر از دست می‌دهد و فضیلت‌های اخلاقی‌اش تضعیف می‌شود؛ تا جایی که ممکن است همین خودخواهی، شخصیت، عقل و ارزش‌های انسانی او را نابود کند و او را به سرچشمه رذیلت‌ها تبدیل سازد.

اما وفاداری واقعی از شناخت سرچشمه می‌گیرد و آثار آن در توانایی انسان برای فراتر رفتن از منافع شخصی، پایبندی به اصول و فداکاری و بخشش آشکار می‌شود.

حضرت ام‌البنین این حقیقت را در زندگی خود به نمایش گذاشت و نتیجه تربیتش در رفتار فرزندانش در کربلا آشکار شد. آنان از خواسته‌ها و منافع شخصی خود گذشتند و در بخشش، فداکاری و ازخودگذشتگی به مرتبه‌ای بزرگ رسیدند. رفتار آنان برای حضرت ام‌البنین مایه سربلندی و پیروزی بود و برای دیگران نیز راهی به سوی هدایت گشود.

این همان رستگاری است که خداوند در قرآن به آن اشاره می‌کند: ﴿وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾؛«آنان دیگران را بر خود مقدم می‌دارند، هرچند خود نیازمند باشند؛ و کسانی که از بخل و تنگ‌نظری نفس خویش در امان بمانند، رستگارانند.» (حشر، ۹)

هرچه تربیت به انسان کمک کند از خودخواهی و بخل رها شود و روحیه بخشش و ازخودگذشتگی را در او پرورش دهد، زمینه موفقیت او در دنیا و آخرت بیشتر فراهم می‌شود. این همان معیاری است که باید برای سنجش آنچه از سیره حضرت ام‌البنین و اهل‌بیت علیهم‌السلام درباره تربیت می‌آموزیم، در نظر بگیریم.

ارزش انسان و تربیت بر پایه آزادی

تربیت بر اساس آزادی، انسانی شجاع پرورش می‌دهد که از ترس رها می‌شود و در برابر زورگویی و خواری سر فرود نمی‌آورد. یکی از معیارهای سود و زیان این است که انسان ارزش خود را بشناسد و حاضر نشود خویشتن را به بهایی ناچیز بفروشد. از امام علی علیه‌السلام نقل شده است: «إِنَّهُ لَيْسَ لِأَنْفُسِكُمْ ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّةُ، فَلَا تَبِيعُوهَا إِلَّا بِهَا؛ برای وجود شما بهایی جز بهشت نیست؛ پس خود را جز به بهای بهشت نفروشید.»

وقتی انسان درک کند که بهای وجودش بهشت است، معنای سود واقعی را می‌فهمد و در انتخاب‌های خود آزاد می‌شود؛ زیرا دیگر به چیزی کمتر از ارزش حقیقی خویش رضایت نمی‌دهد.

خداوند متعال می‌فرماید: ﴿إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَىٰ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُم بِهِ وَذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ﴾؛«خداوند جان‌ها و اموال مؤمنان را در برابر بهشت از آنان خریده است. آنان در راه خدا می‌جنگند، می‌کشند و کشته می‌شوند. این وعده‌ای قطعی است که خداوند در تورات و انجیل و قرآن بر عهده گرفته است. چه کسی از خدا به عهد خود وفادارتر است؟ پس به این معامله‌ای که با خدا کرده‌اید، شادمان باشید؛ و این همان رستگاری بزرگ است.» (توبه، ۱۱۱)

اما اگر انسان خود را به دنیا بفروشد و در برابر ستمگران سر تسلیم فرود آورد یا اجازه دهد ثروت، مقام و قدرت او را به بردگی بکشند، در حقیقت آزادی خود را از دست داده است. امام علی علیه‌السلام می‌فرمایند: «لَيْسَ مَنْ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا، كَمَنْ بَاعَ نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا؛ کسی که خود را می‌خرد و آزاد می‌کند، با کسی که خود را می‌فروشد و به هلاکت می‌اندازد، یکسان نیست.»

به این ترتیب، تفاوت میان کسی که برای نجات خود تلاش می‌کند و آزادی خویش را به دست می‌آورد، با کسی که خود را می‌فروشد و به بندگی و نابودی می‌کشاند، روشن می‌شود.

کربلا صحنه‌ای بود که معنای آزادی و بندگی در آن آشکار شد. از امام حسین علیه‌السلام نقل شده است که فرمودند: «كُونُوا أَحْرَارًا فِي دُنْيَاكُمْ؛ در دنیای خود آزاده باشید.»

آزادی‌ای که انسان در دنیا انتخاب می‌کند، آثارش به آخرت نیز می‌رسد؛ همان‌گونه که کسی که بندگی و خواری را می‌پذیرد، سرانجام به ذلت و تسلیم در برابر دیگران دچار می‌شود.

قدرت در پایداری و عاطفه سنجیده

قدرت شخصیت انسان در پایداری او آشکار می‌شود و پایداری واقعی نیز زمانی خود را نشان می‌دهد که انسان در برابر سختی‌ها تسلیم نشود و از خود ضعف و سستی نشان ندهد.

خداوند می‌فرماید: ﴿وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ﴾؛«چه بسیار پیامبرانی که مردان الهی فراوانی در کنار آنان جنگیدند؛ آنان در برابر آنچه در راه خدا به ایشان رسید، سست نشدند، ناتوان نگردیدند و تسلیم نشدند؛ و خداوند شکیبایان را دوست دارد.» (آل‌عمران، ۱۴۶)

صبر در این آیه به معنای پایداری در برابر سختی‌ها و توان ادامه دادن مسیر، بدون سستی، ضعف و تسلیم شدن است.

عاطفه نیز در شکل‌گیری چنین قدرتی نقش دارد. عاطفه سنجیده و آگاهانه می‌تواند شخصیت انسان را تقویت کند، اما عاطفه‌ای که تنها در قالب تأمین نیازهای مادی و فراهم کردن امکانات رفاهی بروز پیدا کند، گاهی به تضعیف شخصیت می‌انجامد.

تأثیر این موضوع در تربیت فرزندان نیز آشکار است. محبت پدر و مادر زمانی به رشد فرزند کمک می‌کند که او را برای پذیرش مسئولیت و ایستادگی در برابر مشکلات آماده سازد؛ اما اگر محبت به نازپروردگی و تأمین بی‌حدوحصر خواسته‌های مادی تبدیل شود، توانایی او برای تحمل سختی‌ها کاهش می‌یابد.

تربیت عمیق و پرورش بصیرت

یکی از اصول مهم در شکل‌گیری شخصیت، آن است که تربیت بر پایه بصیرت و شناخت درست باشد؛ تربیتی که آگاهی انسان را نسبت به انتخاب‌های زندگی افزایش دهد و او را از غفلت دور نگه دارد. تأثیر چنین تربیتی را می‌توان در جایگاه والای حضرت ابوالفضل العباس علیه‌السلام مشاهده کرد. ایشان در دامان پدرشان، امام علی علیه‌السلام، و مادرشان، حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها، پرورش یافتند و جایگاه والای ایشان گواهی بر عمق تربیتی است که در خانواده از آن برخوردار شدند.

از امام صادق علیه‌السلام درباره حضرت ابوالفضل العباس علیه‌السلام نقل شده است: «كانَ عَمُّنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَلِيٍّ نافِذَ الْبَصِيرَةِ، صُلْبَ الْإِيمانِ، جاهَدَ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَأَبْلَى بَلَاءً حَسَنًا، وَمَضَى شَهِيدًا؛ عموی ما، عباس بن علی، دارای بصیرتی نافذ و ایمانی استوار بود. در کنار امام حسین علیه‌السلام جهاد کرد، به‌خوبی از عهده این آزمون برآمد و سرانجام به شهادت رسید.»

بصیرت به این معناست که انسان از ظاهر آنچه با چشم می‌بیند فراتر برود و با تکیه بر ایمان، یقین و شناخت عمیق خود، حقیقت امور را درک کند. چنین بصیرتی به او کمک می‌کند معنای زندگی را بفهمد، دنیا را از آخرت بازشناسد و امام حسین علیه‌السلام را به‌درستی بشناسد.

امام علی علیه‌السلام در سخنانی خطاب به کمیل بن زیاد، درباره انسان‌های برخوردار از بصیرت و یقین می‌فرمایند: «هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِيقَةِ الْبَصِيرَةِ، وَبَاشَرُوا رُوحَ الْيَقِينِ، وَاسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ، وَأَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ؛ دانش، آنان را به حقیقت بصیرت رسانده و روح یقین را با جان خود لمس کرده‌اند. آنچه را خوش‌گذرانان دشوار می‌شمارند، برای خود آسان یافته‌اند و با آنچه ناآگاهان از آن احساس بیگانگی و وحشت می‌کنند، مأنوس شده‌اند...»

شناخت حقیقی، انسان را به حقیقت بصیرت می‌رساند و یقین باعث می‌شود سختی‌هایی که برای افراد برخوردار از رفاه و آسایش تحمل‌ناپذیر به نظر می‌رسد، برای او آسان شود. همچنین او را با حقایقی آشنا می‌کند که انسان‌های ناآگاه از آن‌ها گریزان‌اند.

آنچه ما از تربیت انتظار داریم نیز همین است؛ مادران باید فرزندان خود را بر پایه شناخت و آگاهی پرورش دهند و به‌ویژه آنان را با جایگاه امام معصوم و راه و روش اهل‌بیت آشنا کنند تا از بصیرتی برخوردار شوند که بتوانند از حضرت ابوالفضل العباس علیه‌السلام الگو بگیرند.

وقتی برای برآورده شدن حاجات خود به ایشان متوسل می‌شویم، یکی از بزرگ‌ترین خواسته‌هایمان باید این باشد که خداوند به ما بصیرت عطا کند تا راه درست را بشناسیم. بصیرت به ما کمک می‌کند انتخاب‌های درستی داشته باشیم، در مسیر درست بمانیم و در زندگی از انسان‌های شایسته باشیم.

توصیه‌هایی به مادران

پیوند مادران با حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها در برخی سنت‌ها و رفتارهایی که به ایشان اختصاص دارد، آشکار می‌شود؛ از جمله برگزاری سفره ام‌البنین، به‌ویژه در روزهای شنبه. شاید علاقه زنان به حضرت ام‌البنین از مردان نیز بیشتر باشد.

شایسته است که این محبت با شناخت و بهره‌گیری از سیره ایشان همراه شود؛ همان‌گونه که انسان تشنه از آب گوارا می‌نوشد، ما نیز باید از زندگی و رفتار این بانوی بزرگ درس بگیریم. افسوس که گاهی انسان در حالی تشنه می‌ماند که آب در دسترس اوست.

اگر درس‌های زندگی حضرت ام‌البنین را بیاموزیم و در تربیت فرزندان خود به کار ببندیم، زمینه خوشبختی خود و خانواده‌مان را فراهم خواهیم کرد. از زندگی ایشان می‌توان پنج توصیه مهم برای مادران استخراج کرد تا محبت خود به این بانوی بزرگ را به الگوبرداری عملی از شیوه تربیتی ایشان تبدیل کنند.

نخست: ازدواج معنوی، پایه شکل‌گیری خانواده و تربیت فرزندان

ازدواج معنوی اساس شکل‌گیری خانواده‌ای است که در آن شخصیت شایسته پرورش می‌یابد و فرزندان با ارزش‌هایی مانند شجاعت، آزادی، پایداری، بخشندگی، ازخودگذشتگی و مودت رشد می‌کنند. خوشبختی زن و شوهر نیز بر همین پایه شکل می‌گیرد.

اگر تمام توجه مادر به وسایل خانه، خریدها و امکانات مادی محدود شود و از بُعد معنوی خانواده غافل بماند، نقش محیط خانواده در ساختن شخصیت فرزندان کمرنگ خواهد شد. در چنین شرایطی، ممکن است فرزندان به خودخواهی و نازپروردگی عادت کنند و در برابر مشکلات زندگی توانایی کافی برای ایستادگی نداشته باشند.

ساختن چنین خانواده‌ای از انتخاب همسر آغاز می‌شود. اگر مردی برای خواستگاری دخترتان پیش‌قدم شد، دین و اخلاق او باید مهم‌ترین معیار شما باشد. در روایتی آمده است: «إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَزَوِّجُوهُ؛ هرگاه کسی برای خواستگاری نزد شما آمد که از دین و اخلاق او رضایت دارید، دختر خود را به ازدواج او درآورید.»

زندگی مشترک سعادتمندانه بر پایه دین و اخلاق شکل می‌گیرد و این دو ویژگی به زن احساس امنیت می‌دهد. البته پول و امکانات مادی نیز در زندگی نقش دارند، اما تنها وسیله‌ای برای گذران زندگی‌اند و نباید به معیار اصلی انتخاب همسر تبدیل شوند.

این معیار در تربیت فرزندان نیز اهمیت دارد. مادر ممکن است محبت خود را از طریق فراهم کردن نیازهای فرزند، تهیه غذا و رسیدگی به جزئیات زندگی او نشان دهد. اما اگر در برآورده کردن خواسته‌های فرزند زیاده‌روی کند و تمام تربیت را به همین مراقبت‌ها محدود سازد، محبت او به نازپروردگی افراطی تبدیل می‌شود و به جای تقویت شخصیت فرزند، آن را تضعیف می‌کند.

عاطفه و محبت زمانی نقش واقعی خود را در تربیت ایفا می‌کنند که در کنار آن، فرزند به پذیرش مسئولیت عادت کند و ارزش‌هایی در وجودش پرورش یابد که برای زندگی به آن‌ها نیاز دارد.

دوم: قرار دادن مودت اهل‌بیت به عنوان اساس عمل به اصول

اصول و ارزش‌ها پایه تصمیم‌ها و رفتارهای ما در زندگی هستند و مودت اهل‌بیت علیهم‌السلام باید یکی از مهم‌ترین معیارهایی باشد که این تصمیم‌ها را هدایت می‌کند.

با چنین محبتی می‌توانیم در مسیر درست گام برداریم و زندگی کامل، سعادتمندانه و پرباری بسازیم؛ زندگی‌ای که فرزندان در آن ارزش‌ها را نه فقط در سخنان، بلکه در رفتار پدر و مادر خود مشاهده می‌کنند و از آنان می‌آموزند.

مودت واقعی از راه اطاعت، پایبندی به احکام شرعی و برخورداری از اخلاق نیکو تحقق پیدا می‌کند. اهل‌بیت علیهم‌السلام فرموده‌اند: «كُونُوا زَيْنًا لَنَا وَلَا تَكُونُوا شَيْنًا عَلَيْنَا؛ مایه زینت و آبروی ما باشید، نه مایه ننگ و بدنامی ما.»

پیروان اهل‌بیت باید اخلاق آنان را در وجود خود پرورش دهند، به احکامشان پایبند باشند و ارزش‌هایشان را در رفتار با خانواده و دیگر مردم به نمایش بگذارند. در این صورت، محبت آنان به اهل‌بیت در رفتار روزمره و شیوه تربیت فرزندانشان نیز آشکار خواهد شد.

سوم: پایه‌گذاری تربیت بر شناخت و افزایش آگاهی 

تربیت فرزندان باید بر پایه شناخت و آگاهی باشد. لازم است شناخت آنان از اهل‌بیت علیهم‌السلام و راه و روش ایشان را عمیق‌تر کنیم تا این آموزه‌ها راهنمای انتخاب‌های زندگی‌شان باشد و به آنان کمک کند در برابر غفلت و دلبستگی افراطی به دنیا مقاومت کنند.

وقتی تمام توجه ما به رفاه و لذت‌های زودگذر دنیا معطوف شود، اهمیت ارزش‌هایی را که به زندگی فرزندانمان معنا می‌بخشند، از یاد می‌بریم. در چنین شرایطی، فرزندان بیشتر در معرض سردرگمی، بی‌هدفی و پوچی قرار می‌گیرند.

ممکن است ما خود را از دوستداران اهل‌بیت بدانیم، اما در لحظه‌های غفلت، موج مصرف‌گرایی ما را با خود ببرد و از راه و روش آنان دور کند. اگر این غفلت ادامه پیدا کند، توجه بیش از اندازه به مادیات به بخشی از سبک زندگی خانواده تبدیل می‌شود. در نتیجه، فرزندان در محیطی رشد می‌کنند که تمام دغدغه‌های آن حول خرید، دارایی و مصرف می‌چرخد و در چنین فضایی، یافتن هدفی روشن برای زندگی برای آنان دشوار خواهد شد.

بنابراین، مقابله با غفلت باید از بازنگری در اولویت‌های خود ما آغاز شود؛ زیرا فرزندان باید تأثیر شناخت و وفاداری به اهل‌بیت را در انتخاب‌ها و رفتارهای روزانه پدر و مادر خود ببینند.

چهارم: تربیت فرزندان برای تحمل فشارها و سختی‌ها

باید فرزندان خود را به گونه‌ای تربیت کنیم که توان تحمل فشارها و دشواری‌ها را داشته باشند و بیاموزند چگونه با صبر و پایداری با مشکلات روبه‌رو شوند و در برابر وسوسه‌ها و خواسته‌های نادرست مقاومت کنند.

شخصیت انسان زمانی رشد می‌کند و استحکام می‌یابد که صبر را بیاموزد و بر اصول خود پایبند بماند. در مقابل، اگر به تسلیم شدن و کنار کشیدن عادت کند، شخصیتش ضعیف خواهد شد.

زندگی اهل‌بیت علیهم‌السلام نمونه روشنی از اهمیت چنین پایداری‌ای است. آنان با فشارها، تعقیب‌ها و سختی‌های پی‌درپی روبه‌رو شدند، اما از اصول خود دست نکشیدند. هرچه انسان با صبر بیشتری در برابر مشکلات بایستد، شخصیتش استوارتر می‌شود؛ به‌ویژه اگر از پشتوانه معنوی، ایمان راسخ و محبت عمیق به اهل‌بیت برخوردار باشد.

یکی از لازمه‌های این نوع تربیت آن است که فرزندان را از دوران کودکی به پذیرش مسئولیت عادت دهیم. باید متناسب با سنشان مسئولیت‌هایی به آنان بسپاریم و کمک کنیم با مشکلاتی که در مسیرشان قرار می‌گیرد، روبه‌رو شوند. اگر زندگی آنان را بیش از اندازه آسان کنیم و اجازه ندهیم هیچ مسئولیتی بر عهده بگیرند، ممکن است در آینده از مشکلات بترسند و برای مواجهه با آن‌ها دچار تردید شوند.

در زندگی حضرت ام‌البنین نیز درس مهمی در این زمینه وجود دارد. فرزندان ایشان با صبر، درستکاری و مسئولیت‌پذیری پرورش یافتند و نتیجه این تربیت در شجاعت و پایداری آنان هنگام سختی‌های کربلا آشکار شد. آنان تسلیم نشدند، در برابر ستم سر فرود نیاوردند و از اصول، اخلاق و دین خود دست نکشیدند.

پنجم: شناخت سیره حضرت ام‌البنین و اولویت‌بندی حاجت‌ها در دعا

شناخت عمیق شخصیت حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها به ما کمک می‌کند معنای توسل مردم به ایشان برای برآورده شدن حاجات را بهتر درک کنیم. از زندگی این بانوی بزرگ می‌آموزیم که خواسته‌های خود را بر اساس پیامدها و ارزش واقعی آن‌ها بسنجیم و در دعا، درخواست‌هایی را در اولویت قرار دهیم که ما را به مهم‌ترین نیازهای زندگی می‌رسانند. یکی از بزرگ‌ترین این نیازها، داشتن عاقبت‌به‌خیری است.

بر همین اساس، یکی از نخستین حاجت‌هایی که پدر و مادر باید به واسطه حضرت ام‌البنین از خداوند بخواهند، توفیق تربیت فرزندانی شایسته است؛ فرزندانی که به مودت اهل‌بیت پایبند باشند، در مسیر آنان گام بردارند و به عاقبت‌به‌خیری برسند.

چنین دعایی ما را دوباره به اصل بحث، یعنی پرورش شخصیت شایسته، بازمی‌گرداند؛ زیرا هم آرزوی نیک‌سرشتی فرزندان را در خود دارد و هم مسئولیت پدر و مادر را در تربیت آنان یادآوری می‌کند.

هنگامی که در کنار مرقد حضرت ابوالفضل العباس علیه‌السلام به حضرت ام‌البنین سلام‌الله‌علیها متوسل می‌شویم، باید این خواسته را نیز در نظر داشته باشیم و از خداوند بخواهیم فرزندانی صالح به ما عطا کند که از اهل‌بیت علیهم‌السلام الگو بگیرند و در مسیر آنان قدم بردارند.


دیدگاه خوانندگان