عربستان سعودی روز سهشنبه شهر بندری المکلا در یمن را بمباران کرد و محمولهای از سلاحها را که از سوی امارات متحدهٔ عربی برای نیروهای جداییطلب ارسال شده بود، هدف قرار داد. این اقدام، تحولی مهم در کشوری است که در امتداد یکی از مسیرهای حیاتی تجارت بینالمللی قرار دارد و میتواند خطرات تازهای برای منطقهٔ خلیج فارس ایجاد کند.
«شورای انتقالی جنوب» (STC)، گروهی جداییطلب که از حمایت امارات برخوردار است، در همین ماه کنترل بخش اعظم استانهای حضرموت و المهره ــ از جمله تأسیسات نفتی ــ را در دست گرفت.
یمن بیش از یک دهه است که درگیر جنگ داخلیای پیچیده شده؛ جنگی که ترکیبی از شکافهای فرقهای و دخالت قدرتهای منطقهای را در خود دارد.
حوثیهای همسو با ایران، پرجمعیتترین مناطق کشور از جمله پایتخت، صنعا، را در اختیار دارند. در مقابل، ائتلافی سست از قدرتهای منطقهای ــ از جمله عربستان سعودی و امارات ــ از دولت مورد شناسایی بینالمللی در جنوب یمن حمایت میکنند.
این جنگ به یک فاجعهٔ انسانی انجامیده و اقتصاد کشور را ویران کرده است. با این حال، از سال ۲۰۲۲ به بعد، سطح خشونتها بهتدریج کاهش یافته بود، چراکه طرفها به نوعی بنبست در جنگ رسیده بودند.
اما اقدام اخیر جداییطلبان مورد حمایت امارات، آرایش سیاسی میان نیروهای ضدحوثی را برهم زده است.
جنگ یمن در سال ۲۰۱۴ آغاز شد؛ زمانی که حوثیها از پایگاه شمالی خود در صعده به سمت جنوب حرکت کردند، پایتخت را تصرف نمودند و دولت مورد شناسایی بینالمللی را وادار به تبعید کردند. عربستان سعودی و امارات در سال بعد برای بازگرداندن این دولت وارد جنگ شدند.
درگیریهای جدید، شورای انتقالی جنوب را در برابر نیروهای دولت رسمی و قبایل متحد آن قرار داده است؛ این در حالی است که هر دو طرف، بهطور کلی، در اردوگاه مخالف حوثیها در جنگ داخلی گستردهتر یمن قرار دارند.
شورای انتقالی جنوب قدرتمندترین نیروی سیاسی–نظامی در جنوب یمن است و از حمایت مالی و نظامی گستردهٔ امارات برخوردار است. این شورا در آوریل ۲۰۱۷ بهعنوان یک چتر سیاسی برای گروههایی شکل گرفت که خواهان احیای یمن جنوبی بهعنوان کشوری مستقل هستند؛ کشوری که بین سالهای ۱۹۶۷ تا ۱۹۹۰ وجود داشت.
تحرکات اخیر، جایگاه STC را در سراسر جنوب یمن تقویت کرده و میتواند در هرگونه گفتوگوی آینده برای حلوفصل بحران یمن، اهرم فشار مهمی در اختیار این گروه بگذارد. این شورا سالهاست تأکید دارد که هر توافقی باید حق تعیین سرنوشت را برای جنوب یمن به رسمیت بشناسد.
شورای انتقالی جنوب در بخشهای وسیعی از جنوب یمن از حمایت مردمی برخوردار است. ریاست آن بر عهدهٔ عیدروس الزبیدی است که همزمان معاون رئیس «شورای رهبری ریاستجمهوری» نیز بهشمار میرود.
در حال حاضر، STC و دیگر گروههای مورد حمایت امارات، کنترل بخش اعظم نیمهٔ جنوبی یمن، از جمله بندرهای مهم و جزایر راهبردی را در اختیار دارند.
بازیگران طرف مقابل
طرف دیگر درگیریهای اخیر، نیروهای ارتش یمن هستند که تابع دولت مورد شناسایی بینالمللیاند. آنها با «ائتلاف قبایل حضرموت» همپیمان هستند؛ ائتلافی محلی که از حمایت عربستان سعودی برخوردار است.
این نیروها عمدتاً در استان حضرموت مستقرند؛ بزرگترین استان یمن که از خلیج عدن در جنوب تا مرز عربستان در شمال امتداد دارد. حضرموت، استانی غنی از نفت است و منبع اصلی تأمین سوخت مناطق جنوبی یمن بهشمار میرود.
پیشروی جداییطلبان در ماه جاری
اوایل این ماه، نیروهای شورای انتقالی جنوب به حضرموت وارد شدند و پس از درگیریهای کوتاه با نیروهای دولتی و متحدان قبیلهای آنها، کنترل تأسیسات اصلی استان ــ از جمله شرکت پترومسیلا، بزرگترین شرکت نفتی یمن ــ را به دست گرفتند.
این اتفاق پس از آن رخ داد که ائتلاف قبایل حضرموتِ مورد حمایت عربستان، در اواخر نوامبر برای اعمال فشار بر دولت جهت دریافت سهم بیشتر از درآمدهای نفتی و بهبود خدمات عمومی، تأسیسات پترومسیلا را تصرف کرده بود.
بهنظر میرسد STC از این اقدام بهعنوان بهانهای برای در دست گرفتن کنترل حضرموت و منابع نفتی آن و گسترش مناطق نفوذ خود در یمن استفاده کرده است.
نیروهای STC سپس به استان المهره در مرز عمان پیشروی کردند و کنترل یکی از گذرگاههای مرزی میان دو کشور را در اختیار گرفتند. در عدن نیز، این نیروی مورد حمایت امارات، کاخ ریاستجمهوری ــ مقر شورای رهبری حاکم ــ را تصرف کرد.
روز جمعه، عربستان سعودی مناطقی از حضرموت را هدف حملات هوایی قرار داد؛ حملاتی که به گفتهٔ تحلیلگران، هشداری به جداییطلبان برای توقف پیشروی و ترک استانهای حضرموت و المهره بود.
فروپاشی یک آرامش شکننده
این تشدید تنش، آرامش نسبی سالهای اخیر در جنگ یمن را درهم شکست؛ آرامشی که پس از توافق حوثیها با عربستان بهدست آمده بود. بر اساس آن توافق، حوثیها حملات خود به خاک عربستان را متوقف کردند و در مقابل، حملات ائتلاف سعودی به مناطق تحت کنترل آنها نیز متوقف شد.
تحولات اخیر همچنین شکافهای فزاینده میان ریاض و ابوظبی را برجسته میکند؛ دو کشوری که در جنگ طولانی یمن علیه حوثیهای مورد حمایت ایران، از طرفهای رقیب پشتیبانی کردهاند. با وجود همسویی گستردهٔ آنها در بسیاری از مسائل خاورمیانه، رقابت اقتصادی و سیاسی میانشان در سالهای اخیر تشدید شده است.
امارات متحدهٔ عربی اوایل این ماه اعلام کرد که «نحوهٔ حکمرانی و تمامیت ارضی یمن مسئلهای است که باید توسط خودِ طرفهای یمنی تعیین شود».
عربستان و امارات در یمن رودرروی هم
تنشها میان دو متحد آمریکا، عربستان سعودی و امارات متحدهٔ عربی، روز سهشنبه بهشدت بالا گرفت؛ زمانی که ریاض به رقیب خود در خلیج فارس هشدار داد که امنیت عربستان را به خطر نیندازد و اعلام کرد برای مقابله با این تهدید «از همهٔ اقدامات لازم» استفاده خواهد کرد.
این مناقشه که بهسرعت رو به تشدید گذاشته، در پی درگیریها در دوسوم خاک یمن شکل گرفته است؛ مناطقی که در کنترل نیروهای مخالف شبهنظامیان حوثیِ مورد حمایت ایران قرار دارند. در این مناطق، نیروهای مورد حمایت امارات توانستهاند رقبای مورد حمایت عربستان را کنار بزنند و کنترل سرزمینهای غنی از انرژی در امتداد مرز عربستان را به دست گیرند.
وزارت خارجهٔ عربستان روز سهشنبه این تحولات را تهدیدی علیه امنیت ملی خود خواند و به امارات ۲۴ ساعت مهلت داد تا نیروهایش را از یمن خارج کند و هرگونه حمایت مالی یا نظامی از گروههای فعال در این کشور را متوقف سازد.
در بیانیهٔ وزارت خارجهٔ عربستان آمده است: «اقداماتی که امارات انجام داده، بهشدت خطرناک تلقی میشود. پادشاهی تأکید میکند که هرگونه تهدید علیه امنیت ملیاش خط قرمز است و در مقابله با چنین تهدیدی، در اتخاذ هیچ اقدام لازم و مؤثری تردید نخواهد کرد.»
ساعاتی بعد، وزارت دفاع امارات اعلام کرد که نیروهای باقیماندهٔ خود را بهطور داوطلبانه از یمن خارج خواهد کرد؛ اقدامی که میتواند به کاهش تنشها کمک کند.
با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا خروج نیروها آغاز شده یا این اقدام برای حل بحران کافی خواهد بود. امارات در بیانیهٔ خود اشارهای به قطع حمایت از شبهنظامیان یمنی نکرد و پیشتر نیز هرگونه نقش در تشدید درگیریها را رد کرده بود.
در روزهای اخیر، نشانههای افزایش بیصبری عربستان آشکار شده بود؛ از جمله انجام حملات هوایی علیه نیروهای مورد حمایت امارات در نزدیکی مرز عربستان در روز جمعه و بمباران محمولههایی که ریاض مدعی است شامل سلاحهای ارسالی امارات بوده و شبانه در بندر المکلا هدف قرار گرفتند.
به گفتهٔ مقامهای یمنی، عربستان همچنین اخیراً نیروهای همپیمان یمنی خود را به مناطق مرزی اعزام کرده است؛ اقدامی که خطر درگیری مستقیم با نیروهای مورد حمایت امارات را افزایش میدهد.
تشدید لحن دو طرف در حالی رخ میدهد که این دو قدرت خلیج فارس ــ که هر دو از سوی دولت ترامپ برای بازآرایی سیاست آمریکا در خاورمیانه مورد توجه قرار گرفتهاند ــ در چندین پروندهٔ منطقهای، از یمن گرفته تا سودان و سوریه، در دو سوی متضاد قرار دارند.
این شکاف، چالشی دیپلماتیک برای ایالات متحده ایجاد کرده و در زمانی نامطلوب رخ داده است؛ زمانی که واشنگتن میکوشد ایران را مهار کند و تهران را به کنارگذاشتن برنامهٔ هستهایاش وادارد.
هرچند درگیریهای محدود میان عربستان و امارات در یمن در مقایسه با نبرد اصلی با حوثیها موضوعی فرعی به شمار میرود، اما همین تنشها میتواند دامنهٔ جنگ را در منطقهای که پیشاپیش از دو سال جنگ آسیب دیده، گسترش دهد.
محمد الباشا، بنیانگذار شرکت آمریکایی مشاورهٔ امنیتی «باشا ریپورت»، میگوید: «تقابل کنونی میان عربستان و امارات در یمن نتیجهٔ رقابتی تدریجی و انباشتهشده است که در چندین پرونده شکل گرفته و بهتدریج به یک رویارویی جدی تبدیل شده است.»
مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، نیز در آخر هفتهٔ گذشته نسبت به تحولات یمن ابراز نگرانی کرد و خواستار خویشتنداری طرفها شد.
عربستان سعودی و امارات سالها روابطی مسالمتآمیز با یکدیگر داشته و از شرکای اصلی امنیتی آمریکا به شمار میروند، اما تنشها همواره زیر سطح روابط باقی مانده و گهگاه سربرآورده است. شیخ محمد بن زاید آل نهیان، رئیس امارات، زمانی نقش راهنما و مربی برای محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، داشت، اما در سالهای اخیر این دو رهبر بر سر اینکه چه کسی سکان رهبری خاورمیانه را در دست داشته باشد، با یکدیگر دچار اختلاف شدهاند.
در تازهترین حمله، سخنگوی ارتش عربستان، سرلشکر ترکی المالکی، اعلام کرد که سلاحها و خودروهای رزمی در شهر المکلا هدف قرار گرفتهاند؛ شهری که بزرگترین بندر یمن در دریای عرب و دروازهٔ ورود به مناطق نفتخیز کشور بهشمار میرود. به گفتهٔ مقامهای سعودی، این تجهیزات از دو کشتی که بندر فجیره در امارات را ترک کرده بودند، تخلیه شده و سیستمهای ردیابی خود را خاموش کرده بودند.
مقامهای سعودی گفتند این سلاحها برای حمایت از «شورای انتقالی جنوب» ارسال شده بود؛ گروهی که خواهان جدایی جنوب یمن و تشکیل دولتی مستقل در برابر مناطق شمالغربی تحت کنترل حوثیهای مورد حمایت ایران است.
محمد الزبیدی، رئیس شورای انتقالی جنوب در مناطق نزدیک به مرز عربستان، حملات روز جمعه را «تجاوز به مردم منطقه» خواند و از امارات بهعنوان متحدی قابلاعتماد تمجید کرد.
وزارت خارجهٔ امارات، اتهامات عربستان را نادرست دانست و اعلام کرد که هیچ اقدامی برای تهدید امنیت عربستان انجام نداده است. این وزارتخانه تأکید کرد محمولهٔ موجود در بندر مکلا شامل سلاح نبوده و کالاها برای استفادهٔ نیروهای اماراتی مستقر در یمن ارسال شده بودند.
عربستان سعودی بهطور رسمی از یمنِ متحد حمایت میکند، اما در عمل، با توجه به کنترل کامل حوثیها بر شمالغرب کشور و پایتخت تاریخی آن، صنعا، تمرکز ریاض بیشتر بر مدیریت درگیریهای داخلی میان گروههای یمنی و قرار دادن نیروهای نیابتی خود در مناطق مرزی بوده است.
دولت ترامپ سرمایهگذاری سیاسی قابلتوجهی بر روابط با کشورهای خلیج فارس انجام داده است. رئیسجمهور ترامپ در بهار امسال سفری پررنگ و پرحاشیه به منطقهٔ خلیج فارس داشت و ماه گذشته نیز محمد بن سلمان را در کاخ سفید پذیرفت.
نظر شما