خروج امارات متحده عربی از سازمان اوپک در ماه آینده، از یک سو هشداری جدی به عربستان سعودی تلقی میشود و از سوی دیگر میتواند بهعنوان نوعی امتیازدهی به دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، باشد؛ نشانهای تازه از اینکه جنگ با ایران بهجای همگرایی، شکافهای قدیمی در خلیج فارس را تشدید کرده است.
در نگاه اول، این تصمیم نتیجه اختلافی دیرینه میان امارات و عربستان بر سر میزان تولید نفت در میان اعضای اوپک است. تا همین اواخر، ریاض بر محدود کردن عرضه برای حفظ قیمتها تأکید داشت، در حالی که امارات خواهان افزایش تولید و انعطاف بیشتر بود.
به گفته آرنه لومان راسموسن، تحلیلگر ارشد مؤسسه «گلوبال ریسک منیجمنت»، «امارات همواره طرفدار استراتژی افزایش حجم تولید بوده، در حالی که عربستان بر استراتژی حفظ قیمت تمرکز داشته است.»
ریشه این اختلاف به ساختار اقتصادی دو کشور بازمیگردد. عربستان با جمعیتی حدود ۳۵ میلیون نفر، بیش از دو برابر امارات ذخایر نفت دارد. در مقابل، امارات تنها حدود یک میلیون شهروند دارد و بنابراین درآمدهای نفتی میان جمعیت کمتری تقسیم میشود. علاوه بر این، امارات سرمایهگذاری گستردهای در زیرساختها انجام داده تا بتواند ظرفیت تولید و صادرات نفت خود را افزایش دهد.
راسموسن میگوید: «امارات در میان کشورهای اوپک بیشترین ظرفیت مازاد نسبت به سطح تولید را دارد. حتی میتوان گفت از نظر اقتصادی هم منطقی است، چون ممکن است ارزش نفتی که امروز در زیر زمین است، در پنج یا ده سال آینده کمتر شود.»
با این حال، کارشناسان میگویند پیش از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، عربستان تا حدی به دیدگاه امارات نزدیک شده بود. ریاض که پیشتر به معاملهگران نفت هشدار داده بود در صورت تردید نسبت به سیاست کاهش عرضه «بهشدت متضرر خواهند شد»، در نهایت عقبنشینی کرد و از افزایش گسترده تولید حمایت نمود.
این تصمیم سیاسی است
خروج سومین تولیدکننده بزرگ اوپک در شرایطی رخ میدهد که ابوظبی بهدنبال ترغیب آمریکا برای ادامه جنگ با ایران است و همزمان به اسرائیل نزدیکتر میشود.
بر اساس گزارشها، اسرائیل در زمان حملات پهپادی و موشکی ایران به امارات، سامانه پدافندی «گنبد آهنین» و نیروهای فنی به این کشور ارسال کرده بود.
کشورهای خلیج فارس میزبان هزاران نیروی آمریکایی هستند و بهشدت به سیستمهای تسلیحاتی آمریکا وابستهاند. با وجود نارضایتی از نادیده گرفتن درخواستهایشان برای حمله نکردن به ایران، اغلب آنها در نهایت از واشنگتن حمایت کردند.
عربستان در جنگ علیه ایران با فراهم کردن دسترسیهای نظامی و مسیرهای پروازی به آمریکا کمک کرد، اما همزمان از تلاشهای میانجیگرانه—بهویژه از سوی پاکستان—نیز حمایت نمود.
در مقابل، امارات چه در عرصه عمومی و چه در پشتپرده، خواستار ادامه حملات آمریکا به ایران بود و حتی تلاش کرد مانع از نزدیک شدن تهران و واشنگتن از طریق میانجیگری پاکستان شود.
خروج از اوپک در ازای توافق دفاعی با آمریکا؟
همزمان با بررسی این موضوع که آیا آمریکا باید با ایران به توافق برسد یا جنگ را ادامه دهد، خروج امارات از اوپک میتواند تلاشی برای جلب نظر ترامپ تلقی شود؛ کسی که سالها اوپک را متهم میکرد که «از بقیه جهان سوءاستفاده میکند».
الن والد، پژوهشگر ارشد شورای آتلانتیک، میگوید این اقدام ممکن است بخشی از یک توافق پنهان میان امارات، آمریکا و اسرائیل باشد: «شاید امارات در ازای دریافت حمایت دفاعی در برابر ایران، به تضعیف اوپک—چیزی که ترامپ مدتها دنبالش بود—کمک کرده باشد.»
او همچنین پیشبینی کرد که ممکن است در آینده نزدیک نوعی توافق دفاعی میان امارات و آمریکا اعلام شود.
نشانههایی هم وجود دارد که امارات خود را برای دورهای طولانی از بیثباتی آماده میکند و در حال تقویت بیشتر روابطش با آمریکاست. وزیر خارجه امارات به همتای آمریکایی خود گفت که ابوظبی احتمال میدهد جنگ تا ۹ ماه طول بکشد.
همچنین امارات اخیراً از دولت ترامپ درخواست ایجاد خط تبادل ارزی (currency swap) کرده تا در صورت کاهش ذخایر، دسترسیاش به دلار تضمین شود.
رقابت رو به تشدید با عربستان
تحلیلگران میگویند خروج از اوپک بخشی از رقابت گستردهتر امارات با عربستان است. عربستان بر اوپک و نسخه گستردهتر آن یعنی «اوپک پلاس»—که روسیه را هم شامل میشود—سلطه دارد.
یک دیپلمات غربی در منطقه میگوید: «این اقدام قطعاً عربستان را عصبانی میکند. به نظر میرسد امارات برنامه بزرگتری در سر دارد.»
عربستان بهعنوان بزرگترین کشور منطقه، مانند امارات در پی افزایش نفوذ منطقهای است. حتی پیش از آغاز جنگ با ایران، ریاض در یمن به متحدان امارات حمله کرده بود. دو کشور همچنین در جنگ داخلی سودان از طرفهای متفاوتی حمایت میکنند.
در ابتدای حملات ایران به خلیج فارس، برخی تصور میکردند این بحران باعث نزدیکی دوباره این دو متحد سابق شود، اما با طولانی شدن جنگ، رقابت آنها شدیدتر شده است.
برای مثال، گزارش شده که ارسال سلاح از پاکستان—با تأمین مالی عربستان—به شرق لیبی برای حمایت از نیروهای خلیفه حفتر آغاز شده؛ در حالی که امارات نیز در آنجا نفوذ دارد.
امارات قدرتمندتر شد
به گفته سهیل المزروعی، وزیر انرژی امارات، این تصمیم که از مدتها پیش در دستور کار بوده، بهدلیل جنگ راحتتر عملی شده: «زمانبندی این اقدام مناسب است، چون کمترین تأثیر منفی را بر تولیدکنندگان دارد.»
برنارد هایکل، استاد دانشگاه پرینستون، نیز میگوید: «امارات دیدگاه کاملاً متفاوتی نسبت به تولید انرژی دارد و حالا دیگر مجبور نیست از عربستان—که قواعد اوپک را تعیین میکند—پیروی نماید.» به گفته او، امارات سالها به خروج از اوپک فکر میکرد و جنگ فرصتی برای اتخاذ تصمیمی بزرگ فراهم نمود.
او افزود: «امارات ظرفیت مازاد قابلتوجهی دارد. اگر بخواهد مانند عربستان نقش تنظیمکننده بازار را ایفا کند، توانش را دارد. این موضوع بهشدت موقعیت آن را تقویت میکند.»
تحلیلگران انرژی نیز معتقدند این اقدام از نظر زمانی هوشمندانه بوده است. بهدلیل محاصرههای متقابل ایران و آمریکا در تنگه هرمز، جریان انرژی از خلیج فارس تقریباً متوقف شده است.
امارات که پیش از جنگ روزانه حدود ۳.۵ میلیون بشکه نفت صادر میکرد، اکنون حدود ۱.۹ میلیون بشکه را از طریق خط لولهای به بندر فجیره—بدون عبور از تنگه هرمز—صادر میکند.
برآورد میشود امارات حدود یک میلیون بشکه در روز ظرفیت مازاد داشته باشد.
پریدی میگوید: «اگر امارات پیش از جنگ از اوپک خارج میشد، اتفاق بسیار بزرگی بود. اما در شرایط فعلی، این ظرفیت اضافی وارد بازار نمیشود. حتی اگر جنگ تمام شود، کمبود ذخایر جهانی آنقدر هست که افزایش صادرات امارات جذب گردد.»
با این حال، در بلندمدت، کارشناسان معتقدند این تصمیم میتواند آغاز پایان برای ائتلاف ۶۵ ساله اوپک باشد؛ سازمانی که در ابتدا توسط ایران، عراق، کویت، عربستان و ونزوئلا شکل گرفت.
راسموسن در پایان میگوید: «این ضربه بزرگی به اوپک است. شاید بتوان گفت داریم برای آن مرثیه مینویسیم.»
تصمیمی که از مدتها قبل در راه بود
«مدتها در راه بود»؛ این عبارتی است که یکی از مقامات ارشد اماراتی برای توصیف اعلام رسمی خروج امارات از اوپک به کار برد. این تصمیم سالها پشت درهای بسته، هم در داخل امارات و هم در گفتوگو با مقامات آمریکایی، مورد بحث بوده است. از نگاه ابوظبی، منافع ملی این کشور بهتدریج از منافع سایر اعضای اوپک و حتی گروه گستردهتر اوپکپلاس—که روسیه نیز در آن حضور دارد—فاصله گرفته و احتمالاً در آینده، بیشتر هم دچار تعارض خواهد شد.
منطق اقتصادی
از منظر اقتصادی، با توجه به حجم عظیم صندوقهای ثروت ملی امارات، وضعیت مالی این کشور در سالهای اخیر بیش از آنکه به قیمت جهانی نفت وابسته باشد، به رشد اقتصاد جهانی گره خورده است. بنابراین، در حالی که برخی اعضای اوپک خواهان قیمتهای بالاتر نفت بودند، امارات بیشتر نگران آسیب دیدن موتورهای اقتصادی جهانی بوده که سود سرمایهگذاریهایش را تأمین میکنند.
خروج از اوپک به امارات این امکان را میدهد که از محدودیتهای تولید تعیینشده توسط این سازمان عبور کند و سیاست انرژی مستقلتری در پیش بگیرد. این امر حتی میتواند بهطور غیرمستقیم روابط امارات با شرکای مهمی مانند چین را تقویت کند؛ هرچند ممکن است در حاشیه باعث کاهش قیمت جهانی نفت شود. با توجه به نیازهای اقتصادی کوتاهمدت، افزایش حداکثری درآمدهای انرژی برای امارات بسیار وسوسهکننده است.
در افق بلندمدت نیز امارات میخواهد پیش از آنکه تقاضای جهانی نفت به اوج برسد و وارد روندی نزولی شود، از ذخایر خود بیشترین بهرهبرداری را بکند. در گذشته، برخی در امارات نگران بودند که خروج از اوپک ممکن است با واکنش تند عربستان مواجه شود؛ همانطور که در آوریل ۲۰۲۰، زمانی که روسیه با کاهش تولید همراهی نکرد، ریاض با افزایش تولید باعث سقوط قیمتها شد و در نهایت مسکو را وادار به عقبنشینی نمود. اما امروز، با توجه به چالشهای اقتصادی عربستان، به نظر میرسد ابوظبی بر این باور است که ریاض دیگر قادر به واکنشی به آن شدت نیست.
رقابت ژئوپولیتیکی با عربستان
از منظر ژئوپولیتیکی، این تصمیم در بستر رقابت رو به رشد میان امارات و عربستان قابل درک است. اختلافات دو کشور، با وجود سرمایهگذاریهای گسترده متقابل، در ماههای اخیر آشکارتر شده است. در اواخر دسامبر، نیروی هوایی عربستان مواضع «شورای انتقالی جنوب» در یمن—متحد امارات—را هدف قرار داد. نیروهای سعودی پیشروی این گروه را متوقف کردند، اماراتیها را به عقبنشینی واداشتند و در نهایت آن را شکست دادند. این رخداد به یک مناقشه علنی تبدیل شد که حتی به اختلاف بر سر سیاستها در سودان نیز کشیده شد و فضای رسانهای منطقه را تحت تأثیر قرار داد.
در دو ماه منتهی به آغاز جنگ با ایران، همین رقابت مهمترین عامل شکلدهنده به ژئوپولیتیک خلیج فارس بود. بعید نیست که تصمیم نهایی امارات برای خروج از اوپک دقیقاً در همین دوره گرفته شده باشد. اگر امارات از استقلال بیشتر خود رضایت داشته باشد، حتی ممکن است در آینده عضویت در نهادهای چندجانبه دیگری مانند اتحادیه عرب یا شورای همکاری خلیج فارس را نیز مورد بازنگری قرار دهد.
عامل امنیتی و جنگ با ایران
از منظر امنیتی، جنگ با ایران همهچیز را برای امارات تغییر داده است. ایران بیش از هر کشور دیگری—حتی بیشتر از اسرائیل—امارات را هدف حملات خود قرار داده و رهبران امارات بهطور فزایندهای از واکنش «ضعیف» سایر کشورهای خلیج فارس انتقاد کردهاند.
همچنین، اقدام ایران—که خود عضو اوپک است—در مسدود کردن مسیر انتقال نفت از تنگه هرمز و تلاش برای تحمیل سازوکارهای جدید دریافت عوارض از کشتیها، یکی از دلایلی است که نشان میدهد چرا سیاستگذاران امارات دیگر تمایلی به باقی ماندن در این کارتل ندارند؛ بهویژه اگر ابوظبی تصمیم بگیرد داراییهای ایران در خاک خود را مسدود کند.
از سوی دیگر، نزدیکی روسیه به ایران نیز نگرانیهای امنیتی امارات را افزایش داده و این پرسش را مطرح کرده که چرا باید در قالب اوپکپلاس با کشوری همکاری کند که عملاً در کنار رقیبش ایستاده است. در مقابل، همکاریهای دفاعی امارات با اوکراین—بهویژه در حوزه مقابله با پهپادها—تقویت شده و حتی دو کشور اخیراً توافقی نظامی امضا کردهاند؛ نشانهای از فاصله گرفتن ابوظبی از موضع پیشین خود که تا حدی به مسکو نزدیک بود.
در این میان، حضور گسترده روسهایی که برای فرار از خدمت نظامی به دبی آمدهاند—و همچنین الیگارشهایی که از امارات برای دور زدن تحریمها استفاده میکردند—ممکن است در آینده با چالش مواجه شود. جالب اینکه یکی از معدود کشتیهایی که اخیراً توانست از تنگه هرمز عبور کند، یک قایق تفریحی لوکس روسی متعلق به فردی تحریمشده بود.
پیامدهای بلندمدت
در آینده، بهسختی میتوان شرایطی را تصور کرد که امارات را به بازگشت به اوپک ترغیب کند. قطر در سال ۲۰۱۹ و در اوج بحران با همسایگانش از اوپک خارج شد و با وجود عادی شدن روابط، هنوز به این سازمان بازنگشته است. آنگولا نیز در سال ۲۰۲۳ اوپک را ترک کرد و کشورهایی مانند اکوادور و اندونزی هم دیگر عضو فعال نیستند.
اما تفاوت مهم اینجاست که امارات تولیدکننده بسیار بزرگتری است و خروج آن میتواند در بلندمدت موجودیت اوپک را به خطر بیندازد. تضعیف این کارتل احتمالاً به کاهش قیمت جهانی نفت منجر میشود—چیزی که به نفع آمریکاست—اما در عین حال میتواند نوسانات بازار را افزایش دهد که برای واشنگتن مطلوب نیست.
واکنشها و آینده روابط
خروج امارات از اوپک هشداری برای مسکو است، زیرا این اقدام بهروشنی با منافع روسیه در تضاد است. هرچند بعید است روسیه حمایت خود از ایران را کاهش دهد، اما احتمالاً تلاش خواهد کرد روابط خود با امارات را بهبود ببخشد.
برای عربستان، این اقدام تهدیدی مستقیم محسوب میشود؛ هم برای اقتصادش در شرایطی دشوار و هم برای جایگاهش بهعنوان رهبر منطقه. با این حال، همانطور که در بحران یمن نیز دیده شد، ریاض احتمالاً با تأخیر و پس از بررسی دقیق واکنش نشان خواهد داد؛ واکنشی که این بار بیشتر اقتصادی خواهد بود تا نظامی.
در کوتاهمدت، دیپلماسی آمریکا باید تلاش کند از تبدیل این اقدام به چرخهای از تنشهای متقابل میان امارات و عربستان جلوگیری نماید، هرچند نفوذ واشنگتن محدود است. حداقل کاری که آمریکا میتواند انجام دهد این است که آسیب بیشتری وارد نکند و اشتباهی را که در نوامبر گذشته با دامن زدن به تنش میان دو کشور مرتکب شد، تکرار ننماید.
در افق بلندمدت، این تصمیم احتمالاً روابط آمریکا و امارات را بیش از پیش تقویت خواهد کرد؛ روابطی که همین حالا هم بهدلیل جنگ با ایران مستحکمتر شده است. این روند حتی ممکن است در نهایت روابط آمریکا و عربستان را نیز تقویت کند، زیرا نقش ریاض در تثبیت بازار جهانی نفت پررنگتر خواهد شد.
در نهایت، کسانی که امیدوارند توجه آمریکا به منطقه کاهش یابد، احتمالاً ناامید خواهند شد؛ چرا که منافع اقتصادی و امنیتی واشنگتن همچنان ایجاب میکند که حضور فعالی در خاورمیانه داشته باشد.
نظر شما