از میان تمام دلایلی که برای جنگ با ایران مطرح شده -و کم هم نبودهاند- شاید سادهترین دلیلی که برای افکار عمومی آمریکا قابل قبول باشد این است که حمله به این حکومت برای متوقف کردن دائمی برنامه تسلیحات هستهای آن ضروری بوده است.
در ماه مه گذشته، آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرد که ایران ۴۰۸.۶ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد ذخیره کرده است؛ مقداری که در صورت غنیسازی بیشتر، میتواند سوخت لازم برای ۹ کلاهک هستهای را فراهم کند. همچنین، موجودی حدود ۲۵۰۰ موشک بالستیک—بزرگترین زرادخانه در خلیج فارس—و حمایت از نیروهای نیابتی در منطقه، نگرانیهای امنیتی را تشدید کرده است.
رئیسجمهور امریکا در فوریه گفت: «ایران نمیتواند سلاح هستهای داشته باشد. مسئله بسیار ساده است. اگر آنها سلاح هستهای داشته باشند، صلحی در خاورمیانه وجود نخواهد داشت.»
اما تحلیلگران میگویند هرچند حملات به تأسیسات و دانشمندان هستهای ایران احتمالاً در کوتاهمدت برنامه هستهای را کند میکند، اما این حکومت -در صورتی که باقی بماند، که نشانهها چنین میگویند- اکنون بیش از پیش به دنبال دستیابی به سلاح هستهای خواهد رفت.
رامش تاکور، استاد ممتاز و مدیر مرکز منع گسترش و خلع سلاح هستهای در دانشگاه ملی استرالیا، که پیشتر از طرف سازمان ملل با ایران مذاکره کرده، میگوید:
«برای ایران، سلاح هستهای اکنون تنها چیزی است که بقای نظام را تضمین میکند. پس چرا نباید بهدنبال آن برود؟»
در واقع، با توجه به اینکه زیرساختهای موشکی ایران در اثر حملات آمریکا و اسرائیل بهشدت آسیب دیده، به گفته جنیفر کاوانا، تحلیلگر نظامی، یک بمب هستهای ممکن است «سریعترین راه برای بازگرداندن بازدارندگی برای حکومتی باشد که اکنون رادیکالتر شده و در میانه مذاکرات دو بار مورد حمله قرار گرفته است.»
پیامدهای فراتر از ایران
اما نگرانیها فقط به سلاح هستهای ایران محدود نمیشود. روز سهشنبه، رهبر کره شمالی، آشکارا با اشاره به ایران گفت وضعیت کنونی نشان میدهد که کشورش در حفظ زرادخانه هستهای خود -که آن را «برگشتناپذیر» خواند- درست عمل کرده است. او همچنین آمریکا را به «تروریسم دولتی و تجاوز» متهم کرد.
در واقع، برای کشورهای بهاصطلاح «سرکش»، این پیام از قبل هم روشن بود؛ با توجه به سرنوشت معمر قذافی و صدام حسین که پس از کنار گذاشتن برنامههای هستهای خود سرنگون شدند. (اوکراین نیز احتمالاً از واگذاری داوطلبانه سلاحهای هستهای خود پس از فروپاشی شوروی پشیمان است.)
این پیام زمانی تقویت شد که ترامپ در سال ۲۰۱۸ از توافق هستهای ایران -برجام- خارج شد و نشان داد توافق با آمریکا، که ممکن است هر دولت جدید آن را لغو کند، تا چه حد بیثبات است.
تأثیر بر متحدان آمریکا
اما تفاوت اصلی جنگ ایران در تأثیری است که بر متحدان آمریکا و کشورهای بیطرفی دارد که به بازدارندگی هستهای خود فکر میکنند.
در اروپا، سیاستهای ترامپ -از تهدید به تصاحب گرینلند تا تضعیف ناتو- بحثهایی درباره ایجاد یک اتحاد دفاعی جدید، عمدتاً در برابر روسیه، ایجاد کرده است. هنوز مشخص نیست این روند به استقرار سلاحهای هستهای فرانسه و بریتانیا در شرق اروپا یا حتی توسعه سلاح هستهای توسط کشورهایی مانند آلمان و لهستان منجر شود، اما جهتگیری کلی روشن است.
در خاورمیانه نیز، متحدان آمریکا با مشاهده ناتوانی تضمینهای امنیتی واشنگتن پس از واکنشهای ایران، دچار شوک شدهاند. به جای حفاظت از غیرنظامیان، تمرکز اصلی آمریکا بر دفاع از پایگاههای نظامی خود بوده است.
اگر ایران از این بحران جان سالم به در ببرد، احتمالاً جاهطلبی هستهای آن تقویت خواهد شد و کشورهایی مانند عربستان، ترکیه و حتی مصر نیز ممکن است به دنبال بازدارندگی هستهای بروند.
شرق آسیا و نگرانیهای جدید
در شرق آسیا، کره جنوبی شاهد افزایش بیسابقه حمایت عمومی از توسعه سلاح هستهای بوده است. در ژاپن -تنها کشوری که بمباران هستهای را تجربه کرده- بحثها پیچیدهتر است، اما حتی برخی مقامات بهطور غیررسمی از لزوم بررسی این گزینه سخن گفتهاند.
نخستوزیر ژاپن، سانایی تاکاچی، تأکید کرده که کشورش همچنان به اصول «سهگانه غیرهستهای» پایبند است، اما برخی سیاستمداران خواستار بحث آزاد درباره این موضوع شدهاند. چین نیز بهشدت با چنین ایدههایی مخالف است و هشدار داده که هستهای شدن ژاپن «فاجعهای جهانی» بهدنبال خواهد داشت.
جهانی با سلاحهای هستهای بیشتر؟
به نظر میرسد بازگرداندن «غول هستهای به بطری» دیگر ممکن نباشد. هرچند افزایش سلاحهای هستهای خطر اشتباهات فاجعهبار را بالا میبرد، برخی معتقدند میتواند مزایایی هم داشته باشد. با این حال، اگر جهان به سمت گسترش سلاحهای هستهای حرکت کند، نیاز به یک نظام بینالمللی جدید و قویتر برای کنترل آن احساس میشود؛ شاید در قالب نسخهای بهروز از پیمان منع گسترش سلاحهای هسته ای.
یک تناقض بزرگ
در نهایت، شاید بزرگترین تناقض این باشد که اصلاً مشخص نیست ایران واقعاً قصد ساخت سلاح هستهای داشته است یا نه. ایران در سال ۲۰۱۵ با توافق برجام موافقت کرد و در ازای رفع تحریمها، سطح غنیسازی را کاهش داد و بازرسیهای گسترده را پذیرفت. گزارشهای بعدی نیز نشان دادند که نشانه معتبری از یک برنامه تسلیحاتی فعال وجود ندارد، هرچند ایران توانایی فنی لازم را توسعه داده است. به گفته تاکور، یکی از رؤسای جمهور سابق ایران به او گفته بود که سلاحهای کشتار جمعی از نظر دینی «غیراسلامی» هستند، زیرا غیرنظامیان را هدف قرار میدهند. اما او اضافه کرد که «کنترل کامل نیروهای امنیتی که به دنبال بازدارندگی هستهای هستند، همیشه ممکن نیست.» به نظر نمیرسد این تمایل به این زودیها از بین برود.
نظر شما